Monday, October 12, 2026

Komemora Loron Mundiál Dame HAK ho Parseiru Diskuti Importansia Edukasaun ba Dame

Komemora Loron Mundiál Dame HAK ho Parseiru Diskuti Importansia Edukasaun ba Dame

HAK

 

Dili, 21 Setembru 2026-HAK organiza diálogu públiku ida liuhusi Kanal Liian Direitus Umanus ho tema “Edukasaun ba Dame: Progresu no Dezafiu iha Edukasaun Bázika iha Timor-Leste”, nu'udar parte husi komemorasaun Loron Mundiál Dame nian iha 21 Setembru.

Loraon Múndial dame nian, ne'ebé komemora ho forma anuál iha 21 Setembru, fó opurtunidade ho folin boot ida ba ita atu hafórsa fali ita-nia kompromisu koletivu atu promove dame, respeitu, toleránsia, igualdade, no rezolusaun pásifika ba konflitu sira.


Iha kontektu Timor-Leste nian, konstrusaun dame la'ós responsabilidade de'it ba instituisaun sira ne'ebé servisu direitu iha área seguransa no prevensaun konflitu nian. dame mós tenke hahú liuhusi edukasaun no dezenvolvimentu jerasaun foin-sa'e sira-nian. Edukasaun iha papel estratéjiku ida atu forma sidadaun sira ne'ebé komprende no respeita dignidade umaña, igualdade, diversidade, no direitus umanus, hamutuk ho valór sira ne'ebé sujere ba koexisténsia pásifika.


Objetivu husi diálogu públiku ne'e mak atu promove diálogu no diskusaun públika kona-ba progresu no dezafiu sira iha edukasaun bázika iha Timor-Leste, hodi hafórsa liutan kompreensaun kona-ba papel edukasaun nian iha promosaun direitus umanus, igualdade, inklusaun, no dezenvolvimentu kultura dame nian iha sosiedade Timór laran.

Oradór sira iha diálogu ne'e mak Sra. Estelita Soares, Diretóra Nasionál Edukasaun Bázika iha Ministériu Edukasaun, no Sr. Feliciano da Costa Araújo, Diretór HAK. Diálogu ne'e fahe modera husi Balbina M. Sanches, Defensora Foin-sa'e Direitus Umanus husi Munisípiu Ermera.

Liuhusi diálogu ne'e, HAK no nia parseiru sira foti sai importánsia edukasaun nian nu'udar fondasaun ida atu haburas sosiedade ne'ebé dame, inkluzivu, no respeita direitu sira, no iha tempu hanesan kria mós fatin ba diskusaun públika kona-ba progresu sira ne'ebé atinje ona no dezafiu sira ne'ebé sei iha edukasaun bázika iha Timor-Leste.

Programa ne’e implementa liuhusi parseria entre HAK no CARE iha Timor-Leste, ho apoiu finanseiru husi União Europeia.

HAK-Kapasita Ona Joven nain 25 atu Sai Defensór ba Direitus Umanus iha Munisípiu Ermera

HAK-Kapasita Ona Joven nain 25 atu Sai Defensór ba Direitus Umanus iha Munisípiu Ermera

HAK

 𝐄𝐫𝐦𝐞𝐫𝐚, 𝟐𝟓–𝟐𝟖 𝐀𝐠𝐨𝐬𝐭𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔


Envolvimentu no partisipasaun sivika juventude nian mak parte importante ida hodi dezenvolve joven sira nia kapasidade no mós kontribui ba prosesu haburas demokrasia. HAK no nia parseiru konsidera katak kapasitasaun ba joven sira importante no krusiál tebes atu prepara jerasaun foun ne’ebé sensível ba problema sosiál, kompriende no defende direitus umanus, no sai sidadaun ne’ebé ativu, siviku no demokratiku.

Ho nune’e, HAK hamutuk ho nia parseiru fasilita ona formasaun espesífika durante loron haat, husi 𝟐𝟓 𝐭𝐨’𝐨 𝟐𝟖 𝐀𝐠𝐨𝐬𝐭𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔, 𝐛𝐚 𝐣𝐨𝐯𝐞𝐧 𝐧𝐚’𝐢𝐧 𝟐𝟓 𝐡𝐮𝐬𝐢 𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬í𝐩𝐢𝐮 𝐄𝐫𝐦𝐞𝐫𝐚 . Formasaun ne’e aborda matéria oioin kona-ba direitus umanus, ho objetivu atu hasa’e joven sira nia koñesimentu, kapasidade no abilidade atu sai defensor ba direitus umanus iha sira nia komunidade.
Nu’udar kontinuidade husi formasaun ne’e, joven sira sei halo estudu kazu kona-ba problema fundamentál sira ne’ebé komunidade sira hasoru, inklui 𝐞𝐝𝐮𝐤𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧, 𝐬𝐚ú𝐝𝐞, 𝐛𝐞𝐞 𝐦𝐨𝐨𝐬 𝐧𝐨 𝐚𝐠𝐫𝐢𝐤𝐮𝐥𝐭𝐮𝐫𝐚. Rezultadu husi estudu kazu hirak ne’e sei uza nu’udar baze ba diálogu iha nivel munisipál ho autoridade kompetente, hodi buka solusaun no promove mudansa pozitivu iha komunidade.







Programa ne’e implementa liuhusi parseria entre HAK no CARE iha Timor-Leste, ho apoiu finanseiru husi União Europeia.

𝐉𝐨𝐯𝐞𝐧 𝐄𝐫𝐦𝐞𝐫𝐚, 𝐩𝐫𝐨𝐧𝐭𝐮 𝐛𝐚 𝐦𝐮𝐝𝐚𝐧𝐬𝐚!

CARE in Timor-Leste União Europeia em Timor-Leste


Monday, March 9, 2026

 HAK realiza formasaun ba Grupu Alvu Estratéjiku (GAS)  Esforsu Advokásia ba Direitua Agsrikultura Sustentavel Hodi Atinzi Soberania Ai-han

HAK realiza formasaun ba Grupu Alvu Estratéjiku (GAS) Esforsu Advokásia ba Direitua Agsrikultura Sustentavel Hodi Atinzi Soberania Ai-han

HAK

HAK realiza formasaun ba Grupu Alvu Estratéjiku (GAS) 

HAK realiza formasaun ba Grupu Alvu Estratéjiku (GAS) durante loron rua (27-28 Janeiru 2026), iha Munisípiu Viqueque, kona-ba “Dezenvolve Membru Grupu Alvu Estratéjiku, Hodi Hatutan Esforsu Advokásia ba Direitu Agrikultura Sustentavel Hodi Atinzi Soberania Ai-han. Membru (GAS) sira ne’e kompostu husi Xefi Suku, Toos-Nain, Ofisiál Polísia Suku-OPS, Organizasaun Non-Governamental-ONG iha nivél Munisípiu, Grupu Ema ho Defisiensia, Grupu feto sira, Lider Relijióju, Lider Juventude sira no lider Partidu Politíku sira.  

Objetivu husi formasaun ne’e atu hasa’e koñesementu Membru GAS sira nian kona-ba direitus umanus liga ho sistema agrikultura sustentavel no soberania ai-han nune’e mós haforsa no hametin kapasidade membru GAS sira hodi hala’o kna’ar monitorizasaun no advokásia ba situasaun violasaun direitus umanus partikularmente ba progresu no dezafiu dezenvolvimentu setór agrkultura, atu Autoridade Munisípiu tau konsiderasaun iha prioridade programa Munisipál nian.  

Iha  abertura Vise Diretór HAK, Sr. Antonino de Limas hato’o katak, formasaun ida ne’e, la’ós atu mai hanorin ita bo’ot sira, maibé fahe koñesementu relasiona ho kontesktu global no nasionál iha dezenvolvimentu setór agikultura. Durante HAK nia deskobrimentu liu husi monitorizasun setór agikultura iha Munisípiu Viqueque identifika dezafiu iha setór agrikultura: ditribuisaun fini tarde, traktorés limitadu, irigasaun balun iha kondisaun tradisionál, esktensionista limitadu labele halo kobertura ba suku 32 iha Munisípiu Viqueque no komunidade seidauk adapta inovasaun foun ba  servisu agrikultura.

Vise Diretór hatutan liu tan katak husi problema ka dezafiu sira ne’e ita hotu aproveita loron rua ohin no aban partilla hanoin hamutuk  oins’aatu dezenvolve setór agrikultura iha ita nia rai no espesifikamente iha Munisípiu viqueque nune’e ita bele kontribui ba hasa’e produsaun iha rai laran.

Iha abertura Sekretariu Asuntu Sosiál no Organizasaun komunitariu Autoridade Munisípiu Viqueque, Sr. Acacio de Sousa hato’o katak rezultadu monitorizasaun husi Parseriu HAK nian ne’e los duni, tanba iha Munisípiu Viqueque komunidade agrikultór sei hasoru difikuldade barak ne’ebé liga ho fini, kondisaun irigasaun presiza rehabilitasaun no modernizasaun, ida ne’e governu kontinua esforsu no buat balun ne’ebé hahu ona mak hanesan irigasaun  iha Watukarbau komesa tau ona fatuk dahuluk, espera konstrusaun hotu  bele fornese ona be’e ba natar sira  komunidade.

Sekretariu haktuir tak katak problema sira ne’ebé komunidade hasoru mak governu hahú introdus ona makina modernu hanesan kuda hare, fokit hare, ko’a hare no sama hare iha Munisipiu seluk implementa ona no ita espera bele implementa mós iha Munisípiu Viqueque nune’e minimiza forsa traballu. Diresaun servisu agrikultura mós tau ona planu orsamentu atu rekruta estensionista sira, tanba ita haree ekstensionista sira iha Munisípiu Viqueque menus no maioria idade ona nune’e labele halo kobertura ba iha suku sira iha Munisípiu Viqueque.

Diretór diresaun servisu agikultura Sr. Olivio Soares Freita hato’o  kata, Produsaun sira iha rezultadu diak mak fila ba Nai Xefe Suku sira ho ninia ema sira ne’ebé servisu iha toos no natar ninia esforsu kuandu la esforsu ita hein de’it husi Vietnam, Tailandia  no Xina, maibé, ita hakarak Viqueque ne’e to’o iha soberania alimentar mak presiza servisu hamutuk.

Formasun ne’e partisipa husi husi Diretór Servisu Agrikultura Munisípiu Viqueque, Sekretáriu Asuntu Sosial, grupo agrikultor, Lideransa komunitáriu, Ekstesionista, Diresaun Nasional Prevensaun Konflitu Komunitáriu, joventude no ONG Munisípiu. Total partispante nain 43 Mane 35 no Feto 8 mak partisipa durante loron rua nia laran.


Wednesday, February 25, 2026

Konferénsia Pers Iha ambitu  Komemorasaun Loron Invazaun Militar Japones Mai Timor-Leste ba dala-84

Konferénsia Pers Iha ambitu Komemorasaun Loron Invazaun Militar Japones Mai Timor-Leste ba dala-84

HAK

 

Konferénsia Pers Iha ambitu ; Komemorasaun Loron Invazaun Militar Japones Mai Timor-Leste ba dala-84 (20 Fevreiru 1942- 20 Fevreiru 2026)

Rekoñesementu Vitima II Guerra Mundial (Eskravidaun Seksual- Jugun Ianfu)

Introdusaun

“Asosiasaun HAK no Koligasaun Japaun”, haklaken lia – loos no justisa kona-ba violasaun direitus umanus inkluzivamente violasaun hasoru feto Timor – Leste ho naran Jugun-Ianfu durante okupasaun Japonés iha rai doben Timor – Leste.

Involvimentu Japaun ba funu mundiál ba dala – II hahú iha loron 7 Dezembru 1941, wainhira atakes ba baze militár Pearl Harbor Estadus Unidus nian, iha tempu ne’ebá predisaun katak aliadus Estadus Unidus nian hatudu katak Japaun sei invade Timor – Leste hanesan baze stratéjiku hodi ataka Australia. Bazeia ba predisaun ne’e forsa aliadús Estadús Unidus inkluzivamente forsa integrada Australia no Olanda to’o iha Timor – Leste, iha 17 Dezembru 1941. Iha tempu ne’ebá Timor – Leste iha Portugal nia Ukun ho governadór Manuel Abreu Fereira de Carvalho nia governasaun ne’ebé rejeita prezensa husi forsa aliadu nian. Maibe Japaun Utiliza kestaun neutralidade hodi dun katak Timor – Leste fó apoiu ba forsas aliadus hodi husik sira hari’i baze iha Timor – Leste, ho razaun ne’e Japaun invade kedas Timor – Leste iha loron 20 Fevreiru 1942.

Povo Timor – Leste obrigatóriu halo servisu forsadu halo estrada, fornese hahan ba tropas Japonés hamutuk kuaze rihun 12 personíl ne’ebé mak espalla iha teritóriu Timor – Leste laran tomak. Kapitál Dili ne’ebé sai nu’udar fatin ba dala uluk forsas Japaun hahú funu iha Timór, sai sasin ba dala uluk sofrimentu ba Timór-oan sira, liu – liu ita nia inan feton Timorense sira tenki sai vítima husi funu ne’ebé sira rasik lahatene. Forsa Japonés lori labarik feto ho idade minoria hodi ba konsentra hotu iha fatin IANJO atu servi sira nia (“Nafsu birahi”) ou nesesidade sexuál maske ho idade ne’ebé 12 anos ba leten.

Tuir Peskiza HAK ho Koligasaun Japaun ne’ebé hala’o iha tinan 2005,  intervista ona ba sasin ho sobrevivente iha Munisípiu 12, hamutuk ema 62, kompostu husi vítima 20 no sasin ema nain 47. Husi rezultadu Peskiza ne’e produs Livru ho titulu “ LUTA BA LIA LOS NO JUSTISA”. Iha  Vítima hamutuk nain 20. Hela vitima Ines Mangalhaes husi Atsabe, Munisipiu Ermera mak sei moris.  Vitima sira ne’e mak iha korazen no aten brani hodi haktuir sai sira nia istória moruk no nakukun. Vitima barak mate no la iha rekonesementu husi Governu Japaun no Timor-Leste.

 Dala barak ami husu ona governu Japaun atu husu diskulpa no fó reparasaun ba vítima sira, maibé to’o agora seidauk foti medidas ruma. Governu Japaun nafatin la akomoda kazu Timor-Leste hosi eskema reparasaun ne’ebé nia hala’o ona ba nasaun sira seluk depois funu mundiál daruak ramata. Iha Japaun, Koligasaun Japones sira ba Timor-Leste hala’o dialogu ho Governu Japaun konaba asuntu ida ne’e. Governu Japaun hateten katak relasaun bilateral entre Timor-Leste no Japaun “hateke ba oin (future-oriented) “, no hateten katak sira la bele halo buat ida tanba Governu Timor-Leste maka la foti asuntu ida ne’e hanesan ajenda diplomatika bilaterál.

 Ejijensia

1.   Husu ba Ministériu Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun intensifika servisu diplomasia ho Japaun hodi nune’e governu Japaun bele koalia konaba kazu Ianfu nian iha Timor -Leste. Governu Japaun bele husu “diskulpa formál” ba vítima atan seksuál iha Timor-Leste, no mós fó kompensasaun no reparasaun ba vítima antes vitima ne’ebé sei moris husik hela mundu ida ne’e.

2.    Husu ba Ministériu Edukasaun- Timor-Leste atu konsidera istória funu Mundiál daruak nian bele integra iha Kuríkulum Nasionál.

Dili, 19 Fevreiru 2026

Asosiasaun HAK 

 

Kompetisaun Diskursu Públiku ba Istória Segunda Guerra Mundiál

Kompetisaun Diskursu Públiku ba Istória Segunda Guerra Mundiál

HAK

 

Iha ambitu Komemorasaun Loron Invazaun Militár Japonés mai Timor-Leste ba 𝐝𝐚𝐥𝐚-𝟖𝟒 (𝟐𝟎 𝐅𝐞𝐯𝐫𝐞𝐢𝐫𝐮 𝟏𝟗𝟒𝟐-𝟒𝟓-𝟐𝟎 𝐅𝐞𝐯𝐫𝐞𝐢𝐫𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔).

HAK organiza Kompetisaun Diskursu Públiku ho tema 𝐄𝐒𝐊𝐑𝐀𝐕𝐈𝐃𝐀𝐔𝐍 𝐒𝐄𝐊𝐒𝐔Á𝐋” 𝐇𝐨𝐝𝐢 𝐊𝐨𝐧𝐭𝐢𝐧𝐮𝐚 𝐋𝐮𝐭𝐚 𝐁𝐚 𝐋𝐢𝐚-𝐋𝐨𝐨𝐬 𝐧𝐨 𝐉𝐮𝐬𝐭𝐢𝐬𝐚, iha ambitu Komemorasaun Loron Invazaun Militár Japonés mai Timor-Leste ba 𝐝𝐚𝐥𝐚-𝟖𝟒 (𝟐𝟎 𝐅𝐞𝐯𝐫𝐞𝐢𝐫𝐮 𝟏𝟗𝟒𝟐-𝟒𝟓-𝟐𝟎 𝐅𝐞𝐯𝐫𝐞𝐢𝐫𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔).

Segunda Guerra Mundiál ka Funu Mundiál daruak, lori sofrementu ba nasaun barak inklui mós ba povu Timor-Leste. Iha momentu ne’ebá povu Timór koñesidu nu’udar Timór Português. Militar Japonés invade Timór Português iha 20 Fevreiru 1942 to’o Agustu 1945, lori sofrimentu bo’ot ba Timór-oan no liu-liu ba feto foinsa’e sira. Faktus krime kontra umanidade durante tempu okupasaun Militár Japaun nian iha Timór, rezulta feto foinsa’e sira forsadamente sai vítima. Ho lian Japaun nian hanaran Jugun Ianfu ka atan seksuál (eskravidaun seksuál). Tuir rezultadu peskiza HAK ho koligasaun Japonés sira ba Timor-Leste, dezde tinan 2005-2010. Iha vítima hamutuk nain 20.  Vitima sira ne’e mak iha korazen no aten brani hodi haktuir sai sira nia istória moruk no nakukun. Alende ne’e, Timór- oan koaze rihun atus neen liu (600.000) mak hetan serbisu obrigatoriamente ka ho lian Japaun nian (romusa) hodi fornese hahan ba tropáz Japonés sira durante tinan tolu ho balu nia laran. Husi vitima nain 20 ne’e, iha vitima nain 19 maka mate ona hela nain 1 mak sei moris. 

Normalmente kada tinan HAK ho nia parseiru estratejiku komemora loron invazaun Militar Japonés mai Timor-Leste (20 Fevreiru 1942-45) ho programa ekpozisaun, semináriu ba estudante, marsa populár no atividade sira seluk. Atu fanun publiku liu-liu estudante sira bele hatene istória luta libertasaun nian, la’os deit movimentu kontra kolonialismu Português no okupasaun illegal rejimi militár Soeharto nian, maibé mós invazaun militár Japaun nian iha II Guerra Mundiál, ne’ebé lori mós sofrimentu ba povu Timor-Leste.

Komemorasaun ba tinan ida ne’e, HAK hamutuk ho parseiru Estratejiku organiza eventu “Kompetisaun Diskursu Publiku”, iha loron 20 Febreiru 2026, iha salaun TVE Raikotu, Dili.  Konkorente husi kompetisaun diskursu ne’e reprezentante estudante husi Eskola lima, Eskola Sekundaria Católica Parokial São Pedro reprezenta husi (Realino F. L. Ds. L. da Cruz) eskola sekundaria Colegio São Miguel Arcanjo reprezenta husi (Elsa de Jesus Ximenes), eskola Sekundaria Católica Sagrado Coração De Jesus reprezenta husi (Hirenio T. de Jesus), Ensinu Sekundáriu Jerál An-Nur reprezenta husi (Helfiana  de J. Soares) no ensinu sekundáriu Jeral 12 Novembru reprezenta husi (Agustu Bareto).

Objetivu,

1)     Haklaken liu tan istória pasadu ba jerasaun foun sira, atu sira bele hatene  istória luta Timór nian, hodi la akontese hahalok ne’ebé hanesan iha futuru mai;

2)     Enkoraza estudante Sekundariu sira atu habelar liu tan istória pasadu Timor-Leste nian liu-liu istória Segunda Guerra Mundiál.

3)     Valoriza no dignifika sofrementu vítima Jugun-Ianfu.

4)     Hamosu konsiensia atu partisipa iha Luta ba Lia Loos no Justisa hodi hakotu korenti impunidade iha Timor-Leste no Mundu;

5)     Hafanun Públiku nia hanoin, liu-liu ba instituisaun Estadu sira atu la haluha kazu krime grave sira iha tempu pasadu.

 

Klasifikasaun valor finál:

Nu

Naran

Eskola

Valor Final (Média)

Klasifikasaun

1

Elsa de Jesus Ximenes

ESK -Colegio Sao Miguel Arcanjo

83

Primeiru lugar

2

Agustu Bareto

ES J- 12 Novembru

76

Segundu lugar

3

Hirenio T. de Jesus

ESK- Sacrojes

75

Terseiru lugar

4

Realino F. L. Ds. L. da Cruz

ESK -Sao Pedro

66

Kuartu lugar

5

Helfiana  de J. Soares

ESJ An-nur

60

Kintu lugar

Partisipa husi reprezentante Profesor/a no reprezentante estudante sira husi eskola lima (Eskola Sekundaria Católica Parokial São Pedro, eskola sekundaria Colegio São Miguel Arcanjo, eskola Católica Sagrado Coração De Jesus, Ensinu Sekundáriu Jerál An-Nur no ensinu sekundáriu Jeral 12 Novembru). Parseiru Organizasaun Naun-Governamental-ONG, reprezentante husi AJAR, Fokupers, Acbit,  Asosiasaun Vitima 1974-1999 no Rede PN BESI TL. Inklui Estudante Estajiaru husi Dili Instute Tecnology-DIT no Universidade Dili-UNDIL ne’ebé hala’o sira nia Estajiu iha HAK.

Programa ne’e Organiza husi HAK no apoiu husi: Koligasaun Japoñes Mai Timor-Leste.

Live kompletu bele asesu iha:

 


Wednesday, February 21, 2024

Professor no Estudante sira husu ba Ministériu Edukasaun Integra Istória Timor-Leste iha kurríkulu Nasionál

Professor no Estudante sira husu ba Ministériu Edukasaun Integra Istória Timor-Leste iha kurríkulu Nasionál

HAK

Foto/Professor & Estudante Partisipa iha Atividade oron  invazaun Militár Japaun tama mai Timor-Leste ba dala-82

 KOMUNIKADU IMPRENSA

Ejizensia husi Professor no Estudante sira husu ba Ministériu Edukasaun Integra Istória Timor-Leste iha Kuríkulu nasionál, ambitu Komemora Loron Invazaun Militár Japaun mai Timor ba dala-82 (20 Febreiru 1942-45-20 Febreiru-2024 )

Dili-20 Febreiru 2024, komemora loron invazaun Militár Japaun tama mai Timor-Leste ba dala-82, iha funu mundiál daruak lori sofrimentu ba nasaun barak inklui mós povu  Timor-Leste, iha momentu ne`ebá povu Timór kuñesidu ho Timór Portugues. Invazaun militár Japaun iha momentu ne’ebé lori sofrimentu barak, liu-liu ba feto foin sa'e sira. 

Faktus husi istória hatudu katak violasaun seksuál nu’udar violasaun kontra umanidade  durante tempu okupasaun nia laran ankontese liu-liu ba feto foin sa’e sai atan seksuál, eskravidaun seksuál ka ita bolu ho lian Japaun dehan (Jugun Ianfu) sira forsadamente sai vítima, sira nia sofrimentu iha tempu naruk nia laran mai to’o agora.

Asosiasaun HAK  hamutuk ho Soliedaridade husi Japaun ka hanaran Koligasaun Japaun halo peskiza hodi hetan vítima total rua nulu-20 ne'ebé mak hakarak koalia sira nia istória moruk pasadu nian iha tempu segunda guerra mundiál no husi  vítima sira ne'e  maiuria feto ne’ebé identifika ona, ohin loron vítima nain sanulu resin sia (19) mak mate ona no hela nain ida de’it mak sei moris mak (Avo  Ines Magalhaes Goncalves) husi postu Atsabe, Munisípiu Ermera.

Informasaun Relevante : Direitu Justisa ba Vítima Segunda Guerra Mundiál (1942-1945)

Família vítima sira sei  kontinua hakilar ba lia loos no justisa ohin loron estadu haluha atu rekuinese vítima violasaun pasadu  ho nune`e ami husu no rekomenda :

1.     Husu ba Governu Japaun atu husu diskulpa formál ba vítima sira

2.    Husu Estadu Timor-Leste atu servisu hamutuk ho Estadu Japaun hodi fó rekuñesimentu formál ba vítima violasaun pasadu, funu daruak 1942-1945

3.     Husu ba Governu Timor-Leste hodi servisu maka`as  hodi halo reparasaun ba vítima sira nia dignidade

4.  Husu ba Estadu atu servisu makas hodi halo peskiza  ba istória invazaun Militár Japaun mai Timor-Leste ne'ebé sei haksumik hela

5.    Husu ba Estadu Timor-Leste liu husi Ministériu Edukasaun atu tau mós konsiderasaun ba istória pasadu invazaun militár Japaun mai Timor-leste, hodi integra istória nu'udar matéria  iha kurríkulu nasionál

6.  Husu ba Ministériu Edukasaun atu hadia kurríkulu nasionál no integra istória Timor-Leste iha kurríkulu nasionál.

Informasaun Relevante : Istória Segunda Guerra Mundiál Invazaun Militár Japaun Mai Timor-  Leste (1942-1945

Saturday, October 7, 2023

Edukasaun nu’udar direitu fundamentu ida ne’ebé importante liu ba ema hotu

Edukasaun nu’udar direitu fundamentu ida ne’ebé importante liu ba ema hotu

HAK

 Setór Edukasaun

Foto HAK- atividade FDG iha Eskola EBF Tatiri, Munisipiu Ainaro

Edukasaun nu’udar direitu fundamentu ida ne’ebé importante liu ba ema hotu hodi realiza direitu sira seluk (Nú.1 komentáriu jerál KIDESK art.13). Nune’e direitu ba edukasaun hetan rekoñesimentu iha lei internasionál sira. Lei ne’ebé sai hanesan padraun ba estadu membru sira. Nune’e mós Estadu parte sira tenki tuir hodi hakonu sidadaun sira nia direitu ba Edukasaun. Prémeiru Edukasaun primária ne’ebé disponivél no saugati ba ema hotu no mós obrigatóriu (DUDU, art. 26 no KIDESK art. 13 (2) (a). 

Ida ne’e konsagra mós iha Kontituisaun RDTL (art.59.1) ne’ebé mak garante sidadaun hotu nia direitu ba edukasaun no kultura no mós sei halo promosaun hodi hari’i sistéma públiku universál no obrigatóriu ba Edukasaun Bázíku ne’ebé saugati tuir nia  kapasidade no lei.  Nune’e rekoñese katak durante ne’e estadu liu husi governu hala’o ona  nia obrigasaun balu hodi hakonu sidadaun sira nia direitu ba Edukasaun. Maibé haree ba karaktéristika  direitu  ba  edukasun  tuir  padraun  sira  ne’ebé  Timor-Leste  adopta  ona,  gorvenu seidauk hala’o nia obrigasaun  ho di’ak. Tanba tuir observasaun  HAK  nian  iha munisípiu  sira ne’ebé  halo  monitórizasaun  ba,  maiuria  eskola  públiku sira sei hasoru problema ne’ebé bele kontribui ba halakon labárik sira nia direitu atu hetan oportunidade no kualidade edukasaun ne’ebé hanesan iha Territóriu Timór-Leste laran tomak. 

Iha áreia edukasaun, monitórizasaun HAK nian, limita de’it ba fasilidades no atendementu sira iha eskola ensinu báziku filiál públiku hamutuk 77, eskola sira ne’e nia kondisaun sei hetan problema mak hanesan fasilidade ba kondisaun uma eskola, meza, kadeira ba alunu/a sira, sanitasaun iha eskola sira hanesan bee moos no Sintina, edifísiu ba profesor/a sira, laiha Biblioteka no kondisaun sala aprendizajen la sufisiente. 

Informasaun sira ne’e, ami rekolla liu husi monitórizasaun iha Munisípiu 6, Postu Adminisrativu 17, Suku 72. Hatudu katak kondisaun hirak ne’e, seidauk tuir karaktéristita direitu ba edukasaun tuir padraun legál sira ne’ebé mak Timor-Leste adopta ona, katak edukasaun tenki disponivél bá ema hotu. Signífika katak estadu tenke fornese instituisaun edukasaun nian no mestri natoon ba ema hotu. Estadu tenki asegura Manorin nain sira simu saláriu adekuadu no fornese formasaun ba Manorin nain sira no mós fornese matéria hanorin nian ne’ebé adekuadu. 

Download Relatóriu Auditória Sosiál Implementasaun Programa Merenda Eskolár-Periudo-2018

#English Version;

Education Is One of the Most Important Fundamental Rights for All

Education is one of the most important fundamental rights for all people to realize other rights (No. 1 general comment KIDESK art.13). The right to education is thus recognized in international law. Law that serves as a standard for member states. States Parties must also comply with the right of citizens to education. First Primary education that is available and free to all and also compulsory (DUDU, art. 26 and KIDESK art. 13 (2) (a).

This is also enshrined in the Constitution of the RDTL (art.59.1) which guarantees the right of all citizens to education and culture and will also promote the establishment of a universal and compulsory public system of basic education in accordance with it capacity and law. It is recognized that during this time the state through the government has performed some of its obligations to fulfill the right of citizens to education. However, given the characteristics of the right to education according to the standards that Timor-Leste has adopted, the government has not fulfilled its obligations properly. Because according to HAK's observation in the municipalities monitored, most public schools will face problems that may contribute to the loss of children's right to equal opportunities and quality of education throughout the territory of Timor-Leste .

In the area of ​​education, HAK's monitoring, limited to facilities and services in 77 public branch primary schools, these schools' condition will have problems such as facilities for the condition of school buildings, tables, chairs for students / a, sanitation in schools such as clean water and toilets, buildings for teachers, no library and insufficient classroom conditions.

This information, we collected through monitoring in 6 municipalities, 17 administrative posts, 72 suku. It shows that these conditions, do not meet the characteristics of the right to education according to the legal standards that Timor-Leste has adopted, that education should be available to all. It means that the state must provide educational institutions and enough teachers for everyone. The State must ensure that teachers receive adequate salaries and provide training to teachers and also provide adequate teaching materials.