Tuesday, October 22, 2024

Istória Susesu iha Munisípiu Manufahi no Liquiça

Istória Susesu iha Munisípiu Manufahi no Liquiça

HAK

 



Thursday, October 10, 2024

HAK organiza Talk  Show kona-ba Esforsu ba Planeamentu Investimentu no Advokasia ne'ebé Integradu ba Melloramentu Sistema Bee, Saneamentu no Ijiene iha Timor-Leste

HAK organiza Talk Show kona-ba Esforsu ba Planeamentu Investimentu no Advokasia ne'ebé Integradu ba Melloramentu Sistema Bee, Saneamentu no Ijiene iha Timor-Leste

HAK

 

Talk Show iha Kanal RTTL

Dili, 24 Setembru 2024-HAK organiza Talk  Show kona-ba “Esforsu ba Planeamentu, investimentu no Advokásia ne’ebé integradu ba Melloramentu Sistema Bee, Saneamentu no Ijiene Rurais. Talk Show ne’e nu’udar mekanismu atu atualiza progresu siginifikadu no dezafiu prinsipal sira iha dezenvolvimentu setor bee, saneamentu no ijinee munisipál no Nasionál, hodi reforsa planeamentu no Investimentu ba Setor bee, saneamentu no Ijiene-BESI, nune’e mós atu fahe informasaun kona-ba BESI hanesan direitus umanus. 

Orador sira, Exelentisima Diretora SMASA Munisípiu Baucau, Sra. Norberta da Costa, Xefi Departamentu Apoiu Programasaun no Investimentu Munisipal, Sr. Cosme H. Da C. Caldas no mos Diretor Asosiasaun HAK, Sr. Feliciano da Costa Araujo.

Wednesday, March 20, 2024

HAK-ho Parseiru Estratéjiku Realiza Programa Auditória Sosiál ba Kartaun Pontuasaun Komunidade (KPK) Sistema Bee Moos iha Suku Daisua

HAK-ho Parseiru Estratéjiku Realiza Programa Auditória Sosiál ba Kartaun Pontuasaun Komunidade (KPK) Sistema Bee Moos iha Suku Daisua

HAK

Atividade Kartaun Pontuasaun Komunidade-KPK

Diretór HAK, Sr. Feliciano da Costa de Araujo iha ninia Intervensaun haktuir Bee nu’udar Direitus Umanus, ema hotu iha direitu asesu ba bee moos. Bee mak fó moris ba ema, aihoris no balada sira. HAK mai iha Suku Daisua hodi haree no identifika fali kondisaun bee moos. Diskuasaun ohin loron ne’e hodi hetan ideia sira husi feto no mane ba mekanismu jestaun ba bee moos nune’e mós atu haree ba jestaun bee presija envolvimentu inan feton sira tanba dalaruma tenke la’o ho distansia do’ok, inan feton mak presija bee barak liu, ida ne’e sai preokupsaun boot ba sosiedade no bele hetan violasaun tanba distansia do’ok, bele hetan asaun ruma iha dalan klaran. Feto ho mane iha papel ne’ebé mak hanesan, HAK mai iha ne’e la’os lori solusaun maibé atu diskuti hodi hetan problema nune’e HAK elabora hodi hato’o no rekomenda ba autoridade kompetente sira. Iha ambitu realizasaun Diskusaun Kartaun Ponstuasaun Komundiade-KPK iha 6 Marsu 2024 iha Suku Daisua Postu Administrativu Same.

Xefi Suku Daisua, Sr. Amorin da Silva Sarmento iha ninia intervensaun haktuir katak HAK ho ninia parseiru sira ohin loron mai diskuti kona-ba problema komunidade sira nian iha asuntu Bee moos. Durante ne’e komunidade sira no Grupu Maneja Fasilidade-GMF hato’o problema mai autoridade suku. Suku Daisua ohin hetan oportunidade tanba parseiru sira mai hodi halo diskusaun hodi indentifika problema bee moos tau iha planu no buka dalan ba rezolve hamutuk problema bee moos.

Komunidade sira iha direitu atu asesu ba bee maibé iha mós dever atu kuidadu fasilidade sira no tenke  partisipa iha atividade KPK ne’e, husu ba Xefi aldeia no komunidade sira atu  partisipa ativu hodi rona  nune’e oinsá hodi bele rezolve problema ba jestaun bee moos. Suku Daisua sistema bee moos iha maibé komunidade sira laiha jestaun ho di’ak. Ohin sosiedade sivíl ho Governu mai iha ne’e atu ita hamutuk hodi haree ba problema bee moos. Parseiru sira la’os haree de’it ba Suku ida maibé hare ba problema iha suku barak tanba ne’e husu komunidade sira partisipa ativu iha enkontru KPK ne’e, hodi buka solusaun liu husi halo planu asaun ba rezolve problema bee moos iha suku Daisua. Tinan hitu (7) nia laran ona ami la bele rezolve problema bee moos, ohin HAK ho parseiru sira mai ne’e oinsá atu diskuti ba problema sira hodi fó solusaun ba rezolve bee moos. Komunidade sira laiha jestaun ba bee moos tanba komunidade dependensia liu ba parseiru sira no laiha kontribuisaun. Husu ba komunidade presija identifika problema ba bee moos nune’e tinan ohin ita labele dependensia ba parseiru sira. Tuir dadus Suku Daisua nian  komunidade 75% asesu ona  bee moos hodi di’ak no 25% mak la asesu bee ho di’ak. Iha ambitu realizasaun Diskusaun Kartaun Ponstuasaun Komunidade-KPK iha 6 Marsu 2024 iha Suku Daisua Postu Administrativu Same.

Jestór Programa Water Aid, Sra. Livia da Cruz iha ninia intervensaun haktuir katak kontenti tebes tanba haree komunidade sira partisipa ativu. Diskusaun KPK ne’e objetivu hamutuk hodi hamósu idea atu rezolve problema bee moos hodi nune’e ema hotu bele asesu ba bee moos. Ohin diskusaun ne’e sei koalia liu kona-ba bee rurál nia progresu no dezafiu sira ne’ebé mak ezisti hela no haree mós ba kondisaun fasilidade sistema bee moos, Ema ho Defisiensia bele asesu no Konservasaun ba bee moos. Feto sira maka presija liu bee moos nune’e husu feto maluk sira mak tenke hato’o idea barak iha nivél suku. Idenfitikaa problema iha nivél suku, rezultadu grupu suku hodi halo planeamentu ba programa suku nian, ba futuru Administrasaun Postu, SMASA bele konsidera planu ne’e no mós Munisípiu bele uza hotu planu ne’e. Iha ambitu realizasaun Diskusaun Kartaun Ponstuasaun Komundiade-KPK iha 6 Marsu 2024 iha Suku Daisua Postu Administrativu Same.

Diretór SMASA-Manufahi, Sr. Domingos Sarmento Iha ninia intervensaun hakutir katak, ema dehan laiha bee laiha moris no laiha sentina laiha dengnidade, ita koalia kona-ba bee servisu ne’ebé mak komplikadu, komunidade sira nafatin dependente ba Governu sé la hetan rezultadu, komunidade laiha dever atu kuidadu fasilidade sira ne’ebé mak estadu instala ona. HAK mai ne’e hodi foti problema bee moos nu’udar direitus umanus, ema la hemu bee ne’e mate tanba bee ne’e direitu fundamental ba ema nia moris. Bee ne’e importante saida mak komunidade sira atu halo presija iha kolaborasaun ho Governu, Ajensia  no komunidade sira iha Postu Administrativu 4 no totál Suku 29 presija iha ona konsiensia hodi halo jestaun di’ak ba sistema bee moos sira.

Atividade KPK ne’e importante tebes, WaterAid mak lidera hodi tau fiar ba parseiru HAK no Luta ba Futuru ne’ebé ohin hamutuk iha ne’e atu koalia kona-ba bee nu’udar direitus umanus. Ita hamutuk hodi buka solusaun problema bee moos iha suku Daisua. Koalia mós kona-ba sustentablidade bee moos presija komunidade sira nia dever atu resposabilidade másimu, sistema bee moos ne’ebé besik ona uma oin presija halo jestaun di’ak ba bee moos . Husu ba komunidade sira nia partisipasaun ativu iha atividade KPK ne’e hodi halo indentifka ba planu bee moos iha suku Daisua. Iha ambitu realizasaun Diskusaun Kartaun Ponstuasaun Komunidade-KPK iha 6 Marsu 2024 iha Suku Daisua Postu Administrativu Same.

  

Wednesday, January 31, 2024

HAK- ho Parseiru Estratéjiku Realiza Programa Auditória Sosiál Liu Husi Instrumentu  Kartaun Pontusaun Komunidade (KPK) iha Suku Gugleur

HAK- ho Parseiru Estratéjiku Realiza Programa Auditória Sosiál Liu Husi Instrumentu Kartaun Pontusaun Komunidade (KPK) iha Suku Gugleur

HAK

Liquiça 26 Janeiru 2024

Foto/ Diskusaun Kartaun Pontuasaun Komunidade (KPK)-Doc/HAK
HAK-hamutuk ho parseiru estratéjiku sira realiza programa auditórisa sosiál liu husi intrumentu kartaun pontuasaun komunidade-KPK Suku Gugleur, Postu Maubara, Munisípiu Liquiça. Objetivu mak atu identifika progresu no dezafiu sistema bee iha nivél Suku no hamutuk buka solusaun efetivu ba meloramentu bee no sustentabilidade liu husi faze partisipasaun, transparensia no  akuntabilidade, hodi kontribui ba planeamentu, investimentu no advokasia ne’ebé integradu iha nivél Suku, nivél Postu no Munisípiu ba fornesimentu bee ida sustentavel, seguru no inkluzivu.

Vice Diretór Sr. Antonino de Limas, iha ninia intervensaun subliña katak HAK nu’udar organizasaun ne’ebé luta ba direitus umanus desde tempu okupasaun Indonézia tau matan no defende direitu prizioneirus polítiku Timor-oan, ohin loron Timor-Leste hetan ona ninia independénsia HAK kontinua luta ba direitus umanus ho ninia dimensaun ne’ebé luan. Tuir konstituisaun RDTL atu hakonu direitu ekonómia sosiál no kultura -EKOSOK liu-liu ba asuntu bee moos nu’udar dereitu báziku ba ema nia moris no Estadu Timor-Leste  asina ona konvensaun internasionál ba direitu asesu bee moos nu’udar direitu umanus ho nune’e Estadu iha orbigasaun atu proteze no hakonu direitu sidadaun sira nian, maibé sidadaun sira mós iha dever  obrigasaun no responsabilidade ba fasilidade públiku sira ne’ebé Estadu hakonu ona .

Jestór Programa WaterAid Sr.Tome Guterres iha ninia intervensaun, haktuir katak lori WaterAid ho parseiru HAK, FHTL no GGFTL, hato’o agradese ba komunidade Suku Gugleur ne’ebé partisipa ona hodi halo diskusasun hamutuk ba bee moos liu husi Kartaun Pontusaun Komunidade-KPK. Prosesu ne’e la’o  tanba sosiedade sivíl hanesan liman ho ain Governu nian hodi hakonu no melhoramentu bee moos ba komunidade iha nivél rurál .

Prosesu KPK ne’e hamutuk ho parseiru estratéjiku sira hodi haforsa servisu Munisípiu liu husi  SMASA hodi dezenvolve planu estratéjia bee, saneamentu no ijiene (BESI) iha nivél munisípiu haree ba planu iha nivél Aldeia, Suku, Postu no Munisípiu. Asuntu BESI sai  prioridade ba Estadu atu tau atensaun maka’as. Liu husi enkontru KPK ne’e hodi haforsa WaterAid  ho ninia parseiru sira hodi bele dudu asuntu BESI iha nivél munisípiu no nasionál. Husu ba HAK atu bele kontinua toka nafatin, rekolha faktus mai husi komunidade hodi haforsa planeamentu sira nune’e hodi aprezenta ba nasionál tuir ezensia ne’ebé mai ho evidensia .

Administrador Postu Maubara, Sr. Alcino Freitas L. da Cruz iha ninia intervensaun subliña husu ba komunidade sira atu partisipa ativu, hanesan Autoridade Polítiku agredese ba WaterAid Timor-Leste ho ninia parseiru sira ne’ebé implementa ona programa KPK iha suku Gugleur, komitmentu autoridade nafatin servisu hamutuk ho parseiru sira hodi bele lori rezultadu atinjementu ba komunidade nian liu-liu bee moos. Postu mós husu ba Lideransa Autoridade Lokál Xefi Suku sira ne’ebé povu fó fiar ona presiza partisipa ativu tanba povu mak hili atu sai servidor, se ita la ativu iha enkontru sira ne’e dezafiu.

Koalia kona-ba bee, saneamentu no ijiene (BESI) importante tebes tanba bee liga ba ema nia moris, liuhusi diskusaun sira ne’e bele hetan deskobrimentu sira no buka solusaun. Hanesan Administrador Postu sei orienta Xefi Suku, Xefi Aldeia hodi halo levantamentu dadus kona-ba bee matan no sistema bee sira iha Maubara inklui Suku Gugleur, hodi nune’e bele aliña ho planeamentu nivel Postu nian. Postu Maubara iha komitmentu atu apoiu parseiru sira maibé presiza hametin liña kordenasaun, ba oin postu nafatin apoiu programa WaterAid, HAK, FHTL no GFFTL, tanba bee moos ne’e asuntu vital presiza ita hotu esforsu no kontribui. Iha ambitu ne’e Administrador Postu mós halo distribuisaun bebeirus Ai-Mahoni 100  ba komunidade sira iha aldeia Rai-Naba, Gugleur no Cai-Cassa atu kuda hodi proteze rai labele hetan risku ba dezastre naturais.

Diretór Servisu Munisípal Agua, Saneamentu no Ambiente -SMASA Sr.  Hermino da Costa Soares, ninia intervensaun subliña liu tan agradese ba WaterAid ho nia parseiru sira ne’ebé  ezesiste iha Munisípiu Liquiça desde inisíu tinan 2017 servisu makas iha asuntu BESI,  husu ba komunidade sira atu apoiu hodi hato’o informasaun ne’ebé detailus nune’e bele hetan fukun sira, ohin ita hamutuk iha ne’e hodi koalia kona-ba kartaun pontuasaun komunidade-KPK iha suku Gugleur, aldeia tolu mak sai prioridade  ba GMF (Small Grand) ho apoiu planu inisíu maibé presiza kriteria lubuk ida, nune’e husu komunidade sira atu partisipa ativu fó ideia no hodi hato’o kondisaun real ne’ebé mak iha, husu mós ba autoridade lokál sira nia papél importante iha suku hodi tau matan sasan hotu no partisipasaun tenke ativu.

SMASA rekursu umanus limitadu ho nune’e iha ona planu atu rekruta ba Fasilitador Postu Administrativu (FPA) atu servisu hamutuk ho komunidade sira ba iha bee rurál, SMASA tau matan  bee  rurál de’it, saneamentu konsentra iha urbana, nune’e mós tau matan ba ambiente liu-liu ba proteze bee matan no konserva bee matan sira, koalia kona-ba konservasaun no proteze bee matan, komunidade  sira dalaruma tesi ai maibé la hatene kuda tanba ai sira ne’e mak fornese hela bee, ai sira tesi hotu mak sei hamosu mudansa klima ho bai-loro naruk bee matan sira maran, presiza iha reflorestaun ba ai sira, postu Maubara bebeiros iha komuidade sira menus kuda ai-oan.

Patisipante iha enkontru ne’e mai husi reprezentante Aldeia Caicasa nain 5, reprezentante Aldeia Dair nain 6, Xefi Suku, Ofisial Polisia Suku, inklui komundiade sira iha Aldeia Rainaba ho parte interesada sira seluk. Partisipante iha diskusaun ne’e hamutuk 59, feto 15 no mane 44.


   

Monday, December 18, 2023

Rezultadu Monitórizasaun HAK ba Kondisaun Atual Bee Moos iha Munisípiu 8

Rezultadu Monitórizasaun HAK ba Kondisaun Atual Bee Moos iha Munisípiu 8

HAK

𝐊𝐨𝐧𝐝𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐀𝐭𝐮𝐚𝐥 𝐁𝐞𝐞 𝐌𝐨𝐨𝐬 𝐢𝐡𝐚 𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬í𝐩𝐢𝐮 (𝐀𝐢𝐥𝐞𝐮, 𝐀𝐢𝐧𝐚𝐫𝐨, 𝐁𝐚𝐮𝐜𝐚𝐮, 𝐕𝐢𝐪𝐮𝐞𝐪𝐮𝐞, 𝐃𝐢𝐥𝐢, 𝐄𝐫𝐦𝐞𝐫𝐚, 𝐋𝐢𝐪𝐮𝐢ç𝐚 & 𝐌𝐚𝐧𝐮𝐟𝐚𝐡𝐢) 𝐏𝐞𝐫𝐢𝐮𝐝𝐨 𝐌𝐚𝐫𝐬𝐮-𝟐𝟎𝟐𝟐-𝐎𝐮𝐭𝐮𝐛𝐫𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟑

𝙍𝙚𝙯𝙪𝙡𝙩𝙖𝙙𝙪 𝙈𝙤𝙣𝙞𝙩ó𝙧𝙞𝙯𝙖𝙨𝙖𝙪𝙣
Ofisial HAK periodikalmente kada fulan 3 halo monitórizasaun ba asuntu direitus umanus, asuntu saúde, edukasaun, agrikultura, siguransa, asuntu rai & bee moos iha Munusípiu 6 (Baucau, Viqueque, Aileu, Ainaro, Dili & Ermera) hodi observa direta no entrevista ho Grupu Alvus Estratejiku-GAS no Diretóres Diresaun Munisipál sira hodi rekolia informasaun no dadus sira liga ho asuntu sira ne’ebé mak HAK tau matan ba. Iha relatóriu ida ne’e HAK sei fokus iha asuntu bee moos.

Dadus Atual Bee Moos

Dadus Atual Bee Moos
Husi gráfiku iha leten hatudu pursentu kondisaun asesu bee moos Komunidade iha Munisípiu 6, husi totál uma kain 66,363, fahe ba iha klasifikasaun tolu asesu ba kanalizasaun ho totál pursentu 70%, asesu ba bee matan totál pursentu 15% no asesu bee posu ho totál pursentu 15%. Amostra dadus balu hodi leno gráfiku iha leten: a) Munisípiu Viqueque 1) Suku Bibileo Komunidade uma kain 499 mak asesu ba bee posu no uma kain 190 mak asesu bee matan 2) Suku Bahalara-Wain Komunidade uma kain 900 mak asesu ba bee posu no uma kain 119 mak asesu bee matan 3) Suku Uma Tolu uma kain 761 mak asesu bee posu b) Munisípiu Baucau 1) Suku Tequinomata Komunidade uma kain 113 mak asesu bee posu 2) Suku Seisal Komunidade uma kain 425 mak asesu bee matan c) Munisípiu Ainaro 1) Suku Mulo Komunidade uma kain 1055 asesu bee matan 2) Suku Soro Komunidade uma kain 380 mak asesu bee matan 3) Suku Casa Komunidade uma kain 211 mak asesu bee matan d) Munisípiu Aileu 1) Suku Lausi Komunidade 113 asesu bee matan 2) Suku Liurai Komunidade uma kain 917 mak asesu bee matan e) Munisípiu Dili 1) Suku Camea Komunidade uma kain 561 mak asesu bee matan 2) Suku Becora Komunidade uma kain 393 mak asesu bee matan f) Munisípiu Ermera 1) Suku Estadu Komunidade uma kain 354 mak asesu bee matan 2) Suku Poetete Komunidade uma kain 319 mak asesu bee matan 𝑭𝒐𝒏𝒕𝒆𝒔: 𝑮𝒓𝒖𝒑𝒖 𝑨𝒍𝒗𝒖 𝑬𝒔𝒕𝒓𝒂𝒕𝒆𝒋𝒊𝒌𝒖-𝑮𝑨𝑺 Donwload File Kompletu versaun PDF-Tetun ;

Tuesday, December 12, 2023

HAK husu Governu atu Investe BESI liu 3% iha OJE-2024

HAK husu Governu atu Investe BESI liu 3% iha OJE-2024

HAK

Dili, 27 Novembru 2023 (Tatoli)-Koordenador Monitórizasaun no Advokásia , Asosiasaun HAK, Carlito da Costa, hateten Yayasan HAK husu ba Governu atu investe ba asuntu Bee moos, Saneamentu no Ijiene (BESI) liuhosi Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024.

“Rekomenda ba Governu atu investe ba asuntu BESI tenke 3% hodi materializa programa IX Governu nian, katak asuntu BESI labele adia tan. Governu tenke kria sistema informasaun ida ne’ebé adekuadu no uniforme hodi apoiu iha planeamentu integradu  ba bee, saneamentu no ijiene.” Carlito da Costa hateten iha komprensia imprensa  ne’ebé realiza iha palapasu, segunda ne’e . Lee Kompletu


⌛Komferensia Imprensa liga ho asuntu kona-ba Subsidiu ba deputadu sira



HAK ho parseiru sira Komemora Loron Mundiál Direitus Umanus ba dala-75 (1948-2023)

HAK ho parseiru sira Komemora Loron Mundiál Direitus Umanus ba dala-75 (1948-2023)

HAK

Foto Komemora Loron Direitus Umanus ba dala-75/Doc-HAK

Dili, 10 Dezembru 2023-HAK ho parseiru sira Komemora Loron Mundiál Direitus Umanus ho tema “Sorumutu Hodi Hanoin Hamutuk ba Ita-nia Kondisaun Real Relasiona ho Asuntu  Agrikultura, Saúde, Edukasaun no Bee Moos, no Buka Dalan Hodi Hatán ba Dezafiu Sira”  (Iha Ámbitu Komemorasaun Loron Direitus Umanus ba dala-75, 1948-2023”)

Objetivu husi Sorumutu ne’e hanesa edukasaun sívika atu kontinua fó hanoin no sosializa ba  sosiedade Timor oan sira, liu-liu jerasaun foun sira kona-ba prinsípiu no valores demokrasia no direitus umanus.

Iha intervensaun husi Country Director WaterAid Timor-Leste, Sr. Justino da Silva salienta liu kona-ba Bee nu’udar Direitus Umanus ne’ebé sita  ona iha Deklarasaun Universál Direitus Umanus-1948 kona-ba direitu ba moris mesmu la sita spesifikamente kona-ba direitu ba bee moos. Iha tinan 2010 ofisialmente Organizasaun Nasois Unidas (ONU) deklara ona bee nu’udar direitus umanus. Inkorpora mós iha Konstituisaun RDTL artigu 6, koalia kona-ba dever Estadu nian atu asegura sidadaun nia moris ho dignu, moris di’ak isin no klamar. Bee tenke seguru, kualidade bee tenke tuir standar Standart Operasional Prosedur (SOP), nune’e ema bele konsumu ho di’ak no iha kualidade. Presiza asesivel ba ema hotu, nune’e laiha ameasa ba ema vulneravel sira hanesan inan feton no labarik feto sira waihira sira ba kuru bee.   

Iha intervensaun husi Diretór AJAR Timor-Leste, Sr. Jose Luis Oliveira sita relasiona ho direitu asesu baa i-han, Edukasaun no Saúde. Ezemplu balun kona-ba direitu ba ai-han relasiona ho normalizasaun presu ba merkadu li-liu ba presu fos ne’ebé subsidiu envez fó ba povu, maibé fó fali ba kompañia sira hodi kontinua habokur sira. Relasiona ho asuntu edukasaun kontinua problematiku ne’ebé Estadu ladun tau prioridade hodi investe ba kapasitasaun professor sira no kurikulum la la’o ho di’ak. Menus edukasaun sivika relasiona ho arte marsiais no joven sira. Relasiona ho asuntu saúde Estadu ladun seriu hodi tau importansia ba direitu sidadaun asesu ba saúde ho dignu. ai-moruk kontinua laiha, fasilidade saúde menus, laiha polítika investimentu ida di’ak hodi hatan ba nesesidade povu nian. Ligasaun ho direitu feto sira tinan 20 resin ona sai pior liu tan, justisa la funsiona ho di’ak, autoridade suku ba protesaun direitu feto sira la funsiona, prinsipiu igualidade la la’o, halakon subsidiu bolsa da mãe. Desizaun ba sira nia-an de’it, ne’e abuzu de poder, ne’e polítika violasaun direitus umanus.

Alein de ne’e, iha mós intervensaun husi Koordenador Rede ba Rai, Sr. Domingos de Andrade kona-ba direitu asesu ba rai; Estadu produs ona lei kuaze 21 ona, maibé asuntu direitu asesu ba rai kontinua problematiku. Eviksaun akontese iha fatin-fatin la konforma ho lei sira ne’ebé produs ona. Sidadaun kiik sira kontinua sai vítima ba desizaun sira relasiona evikssaun sira. Iha eviksaun balu maka seidauk hetan kompensasaun, no mesmu hetan kompensasaun maibé ladun justu ho kondisaun sidadaun sira nian. Maioria atu foti komunidade nia rai sempre ho razaun atu loke kampu de trabalho maibé na realidade la akontese. 

Analiza Sosiál Perspetiva D.U Relasiona ho Komemorasaun Loron Mundiál Direitus Umanus ba dala-75




⌛WaterAid Timor-Leste  Direitu Asesu Ba Bee moos




⌛Rede ba Rai (Direitu Asesu Ba Rai) Relasiona ho Komemorasaun Loron Mundial D.U.

Monday, November 27, 2023

 Rezultadu Deskobrementu HAK  iha Munusípiu 6 Menus Bee Moos

Rezultadu Deskobrementu HAK iha Munusípiu 6 Menus Bee Moos

HAK

Kondisaun Asesu  Bee Moos Komunidade Rural/Doc-HAK

Bee moos, saneamentu no Ijene nu’udar direitu umanus ne’ebé labele haketak ho ema nia moris. Investe iha bee moos no saneamentu nu’udar meius ida atu melõria di’ak liu tan iha setór saúde, agrikultura, edukasaun, meiu-ambiente hodi haburas kresimentu ekonomiku, moris di’ak sidadaun sira nian inklui hadia oportunidade ba empregu no produtividade nasaun nian. Estadu liu husi Governu esforsu oi-oin atu hakonu direitu fundamnetu ida ne’e. Biar nune’e asuntu bee moos sei kontinua problematiku tanba komunidade balu kontinua la asesu bee ho di’ak.

Rezultadu deskobrementu HAK, ba kondisaun asesu bee komunidade iha Munusípiu 6 (𝑩𝒂𝒖𝒄𝒂𝒖, 𝑽𝒊𝒒𝒖𝒆𝒒𝒖𝒆, 𝑨𝒊𝒍𝒆𝒖, 𝑨𝒊𝒏𝒂𝒓𝒐, 𝑫𝒊𝒍𝒊 & 𝑬𝒓𝒎𝒆𝒓𝒂), ho totál 𝐒𝐮𝐤𝐮 𝟓𝟔, 𝐚𝐥𝐝𝐞𝐢𝐚 𝟑𝟑𝟖, totál populasaun Rihun Atus tolu Ualu, Atus Rua Sanulu Resin Tolu (𝟑𝟎𝟖,𝟐𝟏𝟑) no mós total uma kain Rihun neennulu Resin Neen, Atus Tolu Neennulu Resin Tolu (𝟔𝟔,𝟑𝟔𝟑). “Klasifika :

1. Uma kain ne’ebé asesu kanalizasaun totál rihun haat nulu resin neen, atus rua sanulu (𝟒𝟔,𝟐𝟏𝟎) 𝐤𝐚 𝟔𝟗,𝟔𝟑 %)

2. Uma kain ne’ebé asesu bee matan totál rihun sia, atus ualu haat nulu resin sia (𝟗,𝟖𝟒𝟗) 𝐤𝐚 𝟏𝟒, 𝟖𝟒 %)

3. Uma kain ne’ebé asesu bee posu totál rihun sanulu, atus tolu haat (𝟏𝟎,𝟑𝟎𝟒) 𝐤𝐚 𝟏𝟓, 𝟓𝟑 %).

𝐇𝐀𝐊 ho Parseiru realiza Auditoria sosiál liu husi mekanismu diskusaun 𝐊𝐚𝐫𝐭𝐚𝐮𝐧 𝐏𝐨𝐧𝐭𝐮𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐊𝐨𝐦𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞-𝐊𝐏𝐊 𝐢𝐡𝐚 𝐒𝐢𝐬𝐭𝐞𝐦𝐚 𝐛𝐞𝐞 𝐫𝐮𝐫𝐚𝐢𝐬 𝟒𝟏, 𝐢𝐡𝐚 𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬í𝐩𝐢𝐮 (𝐌𝐚𝐧𝐮𝐟𝐚𝐡𝐢 𝟐𝟏 𝐋𝐢𝐪𝐮𝐢ç𝐚 𝟐𝟎).

Husi rezultadu auditoria sosiál hatudu katak sistema bee sira ne’ebe mak harii ona tinan rua ba leten hasoru desafiu iha ninia operasaun no manutesaun tanba barak mak aat no la funsiona. 𝐇𝐮𝐬𝐢 𝐬𝐢s𝐭𝐞𝐦𝐚 𝐛𝐞𝐞 𝟒𝟏 𝐧𝐞’𝐞𝐛é 𝐦𝐚𝐤 𝐇𝐀𝐊 𝐡𝐚𝐥𝐚’𝐨 𝐚𝐮𝐝𝐢𝐭𝐨𝐫𝐢𝐚 𝐬𝐨𝐬𝐢á𝐥 𝐡𝐚𝐭𝐮𝐝𝐮 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤 𝟕𝟔 % 𝐦𝐚𝐤 𝐞𝐬𝐭𝐫𝐮𝐭𝐮𝐫𝐚 𝐆𝐌𝐅 𝐥𝐚 𝐟𝐮𝐧𝐬𝐢𝐨𝐧𝐚. Estrutura GMF la funsiona kontribui ba sistema bee la funsiona ho efetivu.

 Amostra dadus deskobrementu Bee moos komunidade iha Munisípiu 6 ;

a) Munisípiu Viqueque

1) Suku Bibileo Komunidade uma kain 499 mak asesu ba bee posu no uma kain 190 mak asesu bee matan

2) Suku Bahalara-Wain Komunidade uma kain 900 mak asesu ba bee posu no uma kain 119 mak asesu bee matan

3) Suku Uma Tolu uma kain 761 mak asesu bee posu

b) Munisípiu Baucau

1) Suku Tequinomata Komunidade uma kain 113 mak asesu bee posu

2) Suku Seisal Komunidade uma kain 425 mak asesu bee matan

c) Munisípiu Ainaro

1) Suku Mulo Komunidade uma kain 1055 asesu bee matan

2) Suku Soro Komunidade uma kain 380 mak asesu bee matan

3) Suku Casa Komunidade uma kain 211 mak asesu bee matan

d) Munisípiu Aileu

1) Suku Lausi Komunidade 113 asesu bee matan

2) Suku Liurai Komunidade uma kain 917 mak asesu bee matan

e) Munisípiu Dili

1) Suku Camea Komunidade uma kain 561 mak asesu bee matan

2) Suku Becora Komunidade uma kain 393 mak asesu bee matan

f) Munisípiu Ermera

1) Suku Estadu Komunidade uma kain 354 mak asesu bee matan

2) Suku Poetete Komundade uma kain 319 mak asesu bee matan

HAK nia observasaun jeral, Kondisaun komunidade nian asesu ba bee matan no bee posu kontinua akontese tanba investimentu Orsamentu Jeral Estadu-OJE ba asuntu infraestrtura bazika seidauk adekuadu, asuntu mudansa klimatika. Mudansa klimatika rekursu natureza ne’ebé afetadu liu mak bee tanba iha tempu bai loro rekursu bee matan menus, halo bee maran no iha tempu udan akontese inundasaun estragus ba bee matan protejidu sira, ida ne’e fó impaktu komundiade sira la asesu bee ho kualidade no di’ak, liu-liu labarik no feto sira. Sita sira nia tempu barak liu ba kuru bee no sira lakon servisu produtivu sira ne’ebé loloos tenke halo.

Kondisaun seluk kresimentu populasaun ne’ebé kontinua aumenta ezije liu tan demanda ema nian asesu ba bee. La iha sistema informasaun bee saneamentu no ijiene-BESI ne’ebé bele kontribui ba entidade estadu sira atu elabora planeamentu ne’ebé korespende ba kondisaun komunidade sira nian asesu bee tantu iha área rurais no mós área urbana. GMF servisu ho voluntariamente, komunidade sira seidauk senti sai nain ba sistema bee sira ne’ebé mak Estadu liu husi Governu, Parseiru Dezenvolvimentu sira harii Kondisaun seluk mós komunidade barak mak hela iha knua antigu/foho leten ne’e susar atu kanaliza sistema bee ba sira.

HAK fiar tebes, Komitmentu programa IX Governu nian ne’ebé investe ba Bee moos no Saneamentu báziku labele adia tan. Hein katak durante periodu tinan lima, Governu iha pleaneamentu ba investimentu ida ne’ebe adekuadu, kria mekanismu koordenasaun ho instituisaun sira seluk ne’ebé efetivu hodi dezenvolve no kontribui ba mudansa ne’ebé boot asesu komunidade nian ba bee moos ida seguru, sustentavel no inkluzivu.

Download File Konferensia Imprensa versaun PDF

 

𝐊𝐨𝐧𝐟𝐞𝐫𝐞́𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐈𝐦𝐩𝐫𝐞𝐧𝐬𝐚 𝐊𝐎𝐍𝐃𝐈𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐀𝐓𝐔𝐀𝐋 𝐁𝐄𝐄 𝐌𝐎𝐎𝐒

𝐊𝐨𝐧𝐟𝐞𝐫𝐞́𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐈𝐦𝐩𝐫𝐞𝐧𝐬𝐚 𝐊𝐎𝐍𝐃𝐈𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐀𝐓𝐔𝐀𝐋 𝐁𝐄𝐄 𝐌𝐎𝐎𝐒

HAK

𝐊𝐨𝐧𝐟𝐞𝐫𝐞́𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐈𝐦𝐩𝐫𝐞𝐧𝐬𝐚 𝐊𝐎𝐍𝐃𝐈𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐀𝐓𝐔𝐀𝐋 𝐁𝐄𝐄 𝐌𝐎𝐎𝐒 (𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬í𝐩𝐢𝐮 𝐀𝐢𝐥𝐞𝐮, 𝐀𝐢𝐧𝐚𝐫𝐨, 𝐁𝐚𝐮𝐜𝐚𝐮, 𝐃𝐢𝐥𝐢, 𝐄𝐫𝐦𝐞𝐫𝐚, 𝐌𝐚𝐧𝐮𝐟𝐚𝐡𝐢, 𝐋𝐢𝐪𝐮𝐢ç𝐚 & 𝐕𝐢𝐪𝐮𝐞𝐪𝐮𝐞) 𝐏𝐞𝐫𝐢𝐨́𝐝𝐮 𝐌𝐚𝐫𝐬𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟐 - 𝐎𝐮𝐭𝐮𝐛𝐫𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟑

Foto Komunikadu Imprensa/Doc-HAK
Bee moos, saneamentu no Ijene nu’udar direitu umanus ne’ebé labele haketak ho ema nia moris. Investe iha bee moos no saneamentu nu’udar meius ida atu melõria di’ak liu tan iha setór saúde, agrikultura, edukasaun, meiu-ambiente hodi haburas kresimentu ekonomiku, moris di’ak sidadaun sira nian inklui hadia oportunidade ba empregu no produtividade nasaun nian. Estadu liu husi Governu esforsu oi-oin atu hakonu direitu fundamnetu ida ne’e. Biar nune’e asuntu bee moos sei kontinua problematiku tanba komunidade balu kontinua la asesu bee ho di’ak.

Rezultadu deskobrementu HAK, ba kondisaun asesu bee komunidade iha Munusípiu 6 (𝑩𝒂𝒖𝒄𝒂𝒖, 𝑽𝒊𝒒𝒖𝒆𝒒𝒖𝒆, 𝑨𝒊𝒍𝒆𝒖, 𝑨𝒊𝒏𝒂𝒓𝒐, 𝑫𝒊𝒍𝒊 & 𝑬𝒓𝒎𝒆𝒓𝒂), ho totál 𝐒𝐮𝐤𝐮 𝟓𝟔, 𝐚𝐥𝐝𝐞𝐢𝐚 𝟑𝟑𝟖, totál populasaun Rihun Atus tolu Ualu, Atus Rua Sanulu Resin Tolu (𝟑𝟎𝟖,𝟐𝟏𝟑) no mós total uma kain Rihun neennulu Resin Neen, Atus Tolu Neennulu Resin Tolu (𝟔𝟔,𝟑𝟔𝟑). “Klasifika :

1. Uma kain ne’ebé asesu kanalizasaun totál rihun haat nulu resin neen, atus rua sanulu (𝟒𝟔,𝟐𝟏𝟎) 𝐤𝐚 𝟔𝟗,𝟔𝟑 %)

2. Uma kain ne’ebé asesu bee matan totál rihun sia, atus ualu haat nulu resin sia (𝟗,𝟖𝟒𝟗) 𝐤𝐚 𝟏𝟒, 𝟖𝟒 %)
3. Uma kain ne’ebé asesu bee posu totál rihun sanulu, atus tolu haat (𝟏𝟎,𝟑𝟎𝟒) 𝐤𝐚 𝟏𝟓, 𝟓𝟑 %).

𝐇𝐀𝐊 ho Parseiru realiza Auditoria sosiál liu husi mekanismu diskusaun 𝐊𝐚𝐫𝐭𝐚𝐮𝐧 𝐏𝐨𝐧𝐭𝐮𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐊𝐨𝐦𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞-𝐊𝐏𝐊 𝐢𝐡𝐚 𝐒𝐢𝐬𝐭𝐞𝐦𝐚 𝐛𝐞𝐞 𝐫𝐮𝐫𝐚𝐢𝐬 𝟒𝟏, 𝐢𝐡𝐚 𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬í𝐩𝐢𝐮 (𝐌𝐚𝐧𝐮𝐟𝐚𝐡𝐢 𝟐𝟏 𝐋𝐢𝐪𝐮𝐢ç𝐚 𝟐𝟎).

Husi rezultadu auditoria sosiál hatudu katak sistema bee sira ne’ebe mak harii ona tinan rua ba leten hasoru desafiu iha ninia operasaun no manutesaun tanba barak mak aat no la funsiona. 𝐇𝐮𝐬𝐢 𝐬𝐢s𝐭𝐞𝐦𝐚 𝐛𝐞𝐞 𝟒𝟏 𝐧𝐞’𝐞𝐛é 𝐦𝐚𝐤 𝐇𝐀𝐊 𝐡𝐚𝐥𝐚’𝐨 𝐚𝐮𝐝𝐢𝐭𝐨𝐫𝐢𝐚 𝐬𝐨𝐬𝐢á𝐥 𝐡𝐚𝐭𝐮𝐝𝐮 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤 𝟕𝟔 % 𝐦𝐚𝐤 𝐞𝐬𝐭𝐫𝐮𝐭𝐮𝐫𝐚 𝐆𝐌𝐅 𝐥𝐚 𝐟𝐮𝐧𝐬𝐢𝐨𝐧𝐚. Estrutura GMF la funsiona kontribui ba sistema bee la funsiona ho efetivu.

Amostra dadus deskobrementu Bee moos komunidade iha Munisípiu 6 ;

a) Munisípiu Viqueque

1) Suku Bibileo Komunidade uma kain 499 mak asesu ba bee posu no uma kain 190 mak asesu bee matan
2) Suku Bahalara-Wain Komunidade uma kain 900 mak asesu ba bee posu no uma kain 119 mak asesu bee matan
3) Suku Uma Tolu uma kain 761 mak asesu bee posu

b) Munisípiu Baucau

1) Suku Tequinomata Komunidade uma kain 113 mak asesu bee posu
2) Suku Seisal Komunidade uma kain 425 mak asesu bee matan

c) Munisípiu Ainaro

1) Suku Mulo Komunidade uma kain 1055 asesu bee matan
2) Suku Soro Komunidade uma kain 380 mak asesu bee matan
3) Suku Casa Komunidade uma kain 211 mak asesu bee matan

d) Munisípiu Aileu

1) Suku Lausi Komunidade 113 asesu bee matan
2) Suku Liurai Komunidade uma kain 917 mak asesu bee matan

e) Munisípiu Dili

1) Suku Camea Komunidade uma kain 561 mak asesu bee matan
2) Suku Becora Komunidade uma kain 393 mak asesu bee matan

f) Munisípiu Ermera

1) Suku Estadu Komunidade uma kain 354 mak asesu bee matan
2) Suku Poetete Komundade uma kain 319 mak asesu bee matan

HAK nia observasaun jeral, Kondisaun komunidade nian asesu ba bee matan no bee posu kontinua akontese tanba investimentu Orsamentu Jeral Estadu-OJE ba asuntu infraestrtura bazika seidauk adekuadu, asuntu mudansa klimatika. Mudansa klimatika rekursu natureza ne’ebé afetadu liu mak bee tanba iha tempu bai loro rekursu bee matan menus, halo bee maran no iha tempu udan akontese inundasaun estragus ba bee matan protejidu sira, ida ne’e fó impaktu komundiade sira la asesu bee ho kualidade no di’ak, liu-liu labarik no feto sira. Sita sira nia tempu barak liu ba kuru bee no sira lakon servisu produtivu sira ne’ebé loloos tenke halo.

Kondisaun seluk kresimentu populasaun ne’ebé kontinua aumenta ezije liu tan demanda ema nian asesu ba bee. La iha sistema informasaun bee saneamentu no ijiene-BESI ne’ebé bele kontribui ba entidade estadu sira atu elabora planeamentu ne’ebé korespende ba kondisaun komunidade sira nian asesu bee tantu iha área rurais no mós área urbana. GMF servisu ho voluntariamente, komunidade sira seidauk senti sai nain ba sistema bee sira ne’ebé mak Estadu liu husi Governu, Parseiru Dezenvolvimentu sira harii Kondisaun seluk mós komunidade barak mak hela iha knua antigu/foho leten ne’e susar atu kanaliza sistema bee ba sira.

HAK fiar tebes, Komitmentu programa IX Governu nian ne’ebé investe ba Bee moos no Saneamentu báziku labele adia tan. Hein katak durante periodu tinan lima, Governu iha pleaneamentu ba investimentu ida ne’ebe adekuadu, kria mekanismu koordenasaun ho instituisaun sira seluk ne’ebé efetivu hodi dezenvolve no kontribui ba mudansa ne’ebé boot asesu komunidade nian ba bee moos ida seguru, sustentavel no inkluzivu.

𝐈. 𝐑𝐞𝐤𝐨𝐦𝐞𝐧𝐝𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧

1. Husu ba Governu atu investe ba asuntu bee, Saneamentu no Ijiene-BESI liu husi Orsamentu Jerál Estadu-OJE tenke liu 3 % hodi materializa Progama IX Governu nian katak “asuntu bee no saneamentu labele adia tan”

2. Husu ba Parlamentu Nasionál Komisaun E atu apoiu Ministériu Obras Publika ho Ministériu relevantes sira seluk hodi diskute investimentu Orsamentu Jerál Estadu ne’ebé natoon ba asuntu BESI ba tinan 2024

3. Husu ba Parlamentu Nasionál Komisaun E ne’ebé trata asuntu Infraestrutura atu optimaliza liu tan servisu fiskalizasaun ba kondisaun asesu bee komunidade nian iha área urbana no área rurál

4. Husu ba Governu atu halo investimentu ida ne’ebé integradu no sustentabel ba polítika jestaun rekursu bee

5. Husu ba Governu atu halo alterasaun ba dekreitu lei numeru: 04/2004 atu prioritiza ba investimentu, melloramentu no asegura sustentabilidade sistema bee rurais liu husi fo insentivu ba Grupu Maneja Fasilidade-GMF
6. Husu ba Governu atu hametin mekanismu koordenasaun ida ne’ebe efetivu no integradu entre Instituisaun Estadu interligadu sira ba investimentu setor bee no asegura nia sustentabildiade

7. Husu ba Governu atu kria sistema informasaun ida ne’ebe adekuadu no uniforme hodi apoiu iha planeamentu integradu ba bee saneamentu no ijiene-BESI

8. Husu ba Governu atu asegura kualidade bee moos liu husi teste laboratorium hodi hatene kualidade bee tantu iha area urbana no area rurál

9. Husu ba Governu atu halo Edukasaun sivika hodi konsiensializa komunidade sira relasiona direitu no devér nu’udar sidadaun síviku.