Monday, October 12, 2026

Komemora Loron Mundiál Dame HAK ho Parseiru Diskuti Importansia Edukasaun ba Dame

Komemora Loron Mundiál Dame HAK ho Parseiru Diskuti Importansia Edukasaun ba Dame

HAK

 

Dili, 21 Setembru 2026-HAK organiza diálogu públiku ida liuhusi Kanal Liian Direitus Umanus ho tema “Edukasaun ba Dame: Progresu no Dezafiu iha Edukasaun Bázika iha Timor-Leste”, nu'udar parte husi komemorasaun Loron Mundiál Dame nian iha 21 Setembru.

Loraon Múndial dame nian, ne'ebé komemora ho forma anuál iha 21 Setembru, fó opurtunidade ho folin boot ida ba ita atu hafórsa fali ita-nia kompromisu koletivu atu promove dame, respeitu, toleránsia, igualdade, no rezolusaun pásifika ba konflitu sira.


Iha kontektu Timor-Leste nian, konstrusaun dame la'ós responsabilidade de'it ba instituisaun sira ne'ebé servisu direitu iha área seguransa no prevensaun konflitu nian. dame mós tenke hahú liuhusi edukasaun no dezenvolvimentu jerasaun foin-sa'e sira-nian. Edukasaun iha papel estratéjiku ida atu forma sidadaun sira ne'ebé komprende no respeita dignidade umaña, igualdade, diversidade, no direitus umanus, hamutuk ho valór sira ne'ebé sujere ba koexisténsia pásifika.


Objetivu husi diálogu públiku ne'e mak atu promove diálogu no diskusaun públika kona-ba progresu no dezafiu sira iha edukasaun bázika iha Timor-Leste, hodi hafórsa liutan kompreensaun kona-ba papel edukasaun nian iha promosaun direitus umanus, igualdade, inklusaun, no dezenvolvimentu kultura dame nian iha sosiedade Timór laran.

Oradór sira iha diálogu ne'e mak Sra. Estelita Soares, Diretóra Nasionál Edukasaun Bázika iha Ministériu Edukasaun, no Sr. Feliciano da Costa Araújo, Diretór HAK. Diálogu ne'e fahe modera husi Balbina M. Sanches, Defensora Foin-sa'e Direitus Umanus husi Munisípiu Ermera.

Liuhusi diálogu ne'e, HAK no nia parseiru sira foti sai importánsia edukasaun nian nu'udar fondasaun ida atu haburas sosiedade ne'ebé dame, inkluzivu, no respeita direitu sira, no iha tempu hanesan kria mós fatin ba diskusaun públika kona-ba progresu sira ne'ebé atinje ona no dezafiu sira ne'ebé sei iha edukasaun bázika iha Timor-Leste.

Programa ne’e implementa liuhusi parseria entre HAK no CARE iha Timor-Leste, ho apoiu finanseiru husi União Europeia.

HAK-Kapasita Ona Joven nain 25 atu Sai Defensór ba Direitus Umanus iha Munisípiu Ermera

HAK-Kapasita Ona Joven nain 25 atu Sai Defensór ba Direitus Umanus iha Munisípiu Ermera

HAK

 𝐄𝐫𝐦𝐞𝐫𝐚, 𝟐𝟓–𝟐𝟖 𝐀𝐠𝐨𝐬𝐭𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔


Envolvimentu no partisipasaun sivika juventude nian mak parte importante ida hodi dezenvolve joven sira nia kapasidade no mós kontribui ba prosesu haburas demokrasia. HAK no nia parseiru konsidera katak kapasitasaun ba joven sira importante no krusiál tebes atu prepara jerasaun foun ne’ebé sensível ba problema sosiál, kompriende no defende direitus umanus, no sai sidadaun ne’ebé ativu, siviku no demokratiku.

Ho nune’e, HAK hamutuk ho nia parseiru fasilita ona formasaun espesífika durante loron haat, husi 𝟐𝟓 𝐭𝐨’𝐨 𝟐𝟖 𝐀𝐠𝐨𝐬𝐭𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔, 𝐛𝐚 𝐣𝐨𝐯𝐞𝐧 𝐧𝐚’𝐢𝐧 𝟐𝟓 𝐡𝐮𝐬𝐢 𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬í𝐩𝐢𝐮 𝐄𝐫𝐦𝐞𝐫𝐚 . Formasaun ne’e aborda matéria oioin kona-ba direitus umanus, ho objetivu atu hasa’e joven sira nia koñesimentu, kapasidade no abilidade atu sai defensor ba direitus umanus iha sira nia komunidade.
Nu’udar kontinuidade husi formasaun ne’e, joven sira sei halo estudu kazu kona-ba problema fundamentál sira ne’ebé komunidade sira hasoru, inklui 𝐞𝐝𝐮𝐤𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧, 𝐬𝐚ú𝐝𝐞, 𝐛𝐞𝐞 𝐦𝐨𝐨𝐬 𝐧𝐨 𝐚𝐠𝐫𝐢𝐤𝐮𝐥𝐭𝐮𝐫𝐚. Rezultadu husi estudu kazu hirak ne’e sei uza nu’udar baze ba diálogu iha nivel munisipál ho autoridade kompetente, hodi buka solusaun no promove mudansa pozitivu iha komunidade.







Programa ne’e implementa liuhusi parseria entre HAK no CARE iha Timor-Leste, ho apoiu finanseiru husi União Europeia.

𝐉𝐨𝐯𝐞𝐧 𝐄𝐫𝐦𝐞𝐫𝐚, 𝐩𝐫𝐨𝐧𝐭𝐮 𝐛𝐚 𝐦𝐮𝐝𝐚𝐧𝐬𝐚!

CARE in Timor-Leste União Europeia em Timor-Leste


Monday, December 18, 2023

Rezultadu Monitórizasaun HAK ba Kondisaun Atual Bee Moos iha Munisípiu 8

Rezultadu Monitórizasaun HAK ba Kondisaun Atual Bee Moos iha Munisípiu 8

HAK

𝐊𝐨𝐧𝐝𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐀𝐭𝐮𝐚𝐥 𝐁𝐞𝐞 𝐌𝐨𝐨𝐬 𝐢𝐡𝐚 𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬í𝐩𝐢𝐮 (𝐀𝐢𝐥𝐞𝐮, 𝐀𝐢𝐧𝐚𝐫𝐨, 𝐁𝐚𝐮𝐜𝐚𝐮, 𝐕𝐢𝐪𝐮𝐞𝐪𝐮𝐞, 𝐃𝐢𝐥𝐢, 𝐄𝐫𝐦𝐞𝐫𝐚, 𝐋𝐢𝐪𝐮𝐢ç𝐚 & 𝐌𝐚𝐧𝐮𝐟𝐚𝐡𝐢) 𝐏𝐞𝐫𝐢𝐮𝐝𝐨 𝐌𝐚𝐫𝐬𝐮-𝟐𝟎𝟐𝟐-𝐎𝐮𝐭𝐮𝐛𝐫𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟑

𝙍𝙚𝙯𝙪𝙡𝙩𝙖𝙙𝙪 𝙈𝙤𝙣𝙞𝙩ó𝙧𝙞𝙯𝙖𝙨𝙖𝙪𝙣
Ofisial HAK periodikalmente kada fulan 3 halo monitórizasaun ba asuntu direitus umanus, asuntu saúde, edukasaun, agrikultura, siguransa, asuntu rai & bee moos iha Munusípiu 6 (Baucau, Viqueque, Aileu, Ainaro, Dili & Ermera) hodi observa direta no entrevista ho Grupu Alvus Estratejiku-GAS no Diretóres Diresaun Munisipál sira hodi rekolia informasaun no dadus sira liga ho asuntu sira ne’ebé mak HAK tau matan ba. Iha relatóriu ida ne’e HAK sei fokus iha asuntu bee moos.

Dadus Atual Bee Moos

Dadus Atual Bee Moos
Husi gráfiku iha leten hatudu pursentu kondisaun asesu bee moos Komunidade iha Munisípiu 6, husi totál uma kain 66,363, fahe ba iha klasifikasaun tolu asesu ba kanalizasaun ho totál pursentu 70%, asesu ba bee matan totál pursentu 15% no asesu bee posu ho totál pursentu 15%. Amostra dadus balu hodi leno gráfiku iha leten: a) Munisípiu Viqueque 1) Suku Bibileo Komunidade uma kain 499 mak asesu ba bee posu no uma kain 190 mak asesu bee matan 2) Suku Bahalara-Wain Komunidade uma kain 900 mak asesu ba bee posu no uma kain 119 mak asesu bee matan 3) Suku Uma Tolu uma kain 761 mak asesu bee posu b) Munisípiu Baucau 1) Suku Tequinomata Komunidade uma kain 113 mak asesu bee posu 2) Suku Seisal Komunidade uma kain 425 mak asesu bee matan c) Munisípiu Ainaro 1) Suku Mulo Komunidade uma kain 1055 asesu bee matan 2) Suku Soro Komunidade uma kain 380 mak asesu bee matan 3) Suku Casa Komunidade uma kain 211 mak asesu bee matan d) Munisípiu Aileu 1) Suku Lausi Komunidade 113 asesu bee matan 2) Suku Liurai Komunidade uma kain 917 mak asesu bee matan e) Munisípiu Dili 1) Suku Camea Komunidade uma kain 561 mak asesu bee matan 2) Suku Becora Komunidade uma kain 393 mak asesu bee matan f) Munisípiu Ermera 1) Suku Estadu Komunidade uma kain 354 mak asesu bee matan 2) Suku Poetete Komunidade uma kain 319 mak asesu bee matan 𝑭𝒐𝒏𝒕𝒆𝒔: 𝑮𝒓𝒖𝒑𝒖 𝑨𝒍𝒗𝒖 𝑬𝒔𝒕𝒓𝒂𝒕𝒆𝒋𝒊𝒌𝒖-𝑮𝑨𝑺 Donwload File Kompletu versaun PDF-Tetun ;

Tuesday, December 12, 2023

HAK ho parseiru sira Komemora Loron Mundiál Direitus Umanus ba dala-75 (1948-2023)

HAK ho parseiru sira Komemora Loron Mundiál Direitus Umanus ba dala-75 (1948-2023)

HAK

Foto Komemora Loron Direitus Umanus ba dala-75/Doc-HAK

Dili, 10 Dezembru 2023-HAK ho parseiru sira Komemora Loron Mundiál Direitus Umanus ho tema “Sorumutu Hodi Hanoin Hamutuk ba Ita-nia Kondisaun Real Relasiona ho Asuntu  Agrikultura, Saúde, Edukasaun no Bee Moos, no Buka Dalan Hodi Hatán ba Dezafiu Sira”  (Iha Ámbitu Komemorasaun Loron Direitus Umanus ba dala-75, 1948-2023”)

Objetivu husi Sorumutu ne’e hanesa edukasaun sívika atu kontinua fó hanoin no sosializa ba  sosiedade Timor oan sira, liu-liu jerasaun foun sira kona-ba prinsípiu no valores demokrasia no direitus umanus.

Iha intervensaun husi Country Director WaterAid Timor-Leste, Sr. Justino da Silva salienta liu kona-ba Bee nu’udar Direitus Umanus ne’ebé sita  ona iha Deklarasaun Universál Direitus Umanus-1948 kona-ba direitu ba moris mesmu la sita spesifikamente kona-ba direitu ba bee moos. Iha tinan 2010 ofisialmente Organizasaun Nasois Unidas (ONU) deklara ona bee nu’udar direitus umanus. Inkorpora mós iha Konstituisaun RDTL artigu 6, koalia kona-ba dever Estadu nian atu asegura sidadaun nia moris ho dignu, moris di’ak isin no klamar. Bee tenke seguru, kualidade bee tenke tuir standar Standart Operasional Prosedur (SOP), nune’e ema bele konsumu ho di’ak no iha kualidade. Presiza asesivel ba ema hotu, nune’e laiha ameasa ba ema vulneravel sira hanesan inan feton no labarik feto sira waihira sira ba kuru bee.   

Iha intervensaun husi Diretór AJAR Timor-Leste, Sr. Jose Luis Oliveira sita relasiona ho direitu asesu baa i-han, Edukasaun no Saúde. Ezemplu balun kona-ba direitu ba ai-han relasiona ho normalizasaun presu ba merkadu li-liu ba presu fos ne’ebé subsidiu envez fó ba povu, maibé fó fali ba kompañia sira hodi kontinua habokur sira. Relasiona ho asuntu edukasaun kontinua problematiku ne’ebé Estadu ladun tau prioridade hodi investe ba kapasitasaun professor sira no kurikulum la la’o ho di’ak. Menus edukasaun sivika relasiona ho arte marsiais no joven sira. Relasiona ho asuntu saúde Estadu ladun seriu hodi tau importansia ba direitu sidadaun asesu ba saúde ho dignu. ai-moruk kontinua laiha, fasilidade saúde menus, laiha polítika investimentu ida di’ak hodi hatan ba nesesidade povu nian. Ligasaun ho direitu feto sira tinan 20 resin ona sai pior liu tan, justisa la funsiona ho di’ak, autoridade suku ba protesaun direitu feto sira la funsiona, prinsipiu igualidade la la’o, halakon subsidiu bolsa da mãe. Desizaun ba sira nia-an de’it, ne’e abuzu de poder, ne’e polítika violasaun direitus umanus.

Alein de ne’e, iha mós intervensaun husi Koordenador Rede ba Rai, Sr. Domingos de Andrade kona-ba direitu asesu ba rai; Estadu produs ona lei kuaze 21 ona, maibé asuntu direitu asesu ba rai kontinua problematiku. Eviksaun akontese iha fatin-fatin la konforma ho lei sira ne’ebé produs ona. Sidadaun kiik sira kontinua sai vítima ba desizaun sira relasiona evikssaun sira. Iha eviksaun balu maka seidauk hetan kompensasaun, no mesmu hetan kompensasaun maibé ladun justu ho kondisaun sidadaun sira nian. Maioria atu foti komunidade nia rai sempre ho razaun atu loke kampu de trabalho maibé na realidade la akontese. 

Analiza Sosiál Perspetiva D.U Relasiona ho Komemorasaun Loron Mundiál Direitus Umanus ba dala-75




⌛WaterAid Timor-Leste  Direitu Asesu Ba Bee moos




⌛Rede ba Rai (Direitu Asesu Ba Rai) Relasiona ho Komemorasaun Loron Mundial D.U.

Wednesday, October 11, 2023

Servisu nain sira ka traballador iha Timor-Leste !

Servisu nain sira ka traballador iha Timor-Leste !

HAK

Servisu nain sira ka traballador iha Timor-Leste !

Iha konstekstu Timor-Leste, problema barak ne’ebe mosu mak iha kompaña privadu tanba dala barak ema sira ne’ebé servisu iha kompaña privadu sira, barak mak servisu liu oras, ho salariu ka vencementu ida ne’ebe kiik tebes. Realidade hatudu, sira ne’ebé servisu iha restorante, loja, iha kompaña sira ne’e kahur masa no halo blok/batako barak mak servisu liu oras.

Barak mak tama servisu iha dadersan nakukun no to’o kalan mak foin fila ba uma. Barak mós servisu la deskansa iha tempu loron feriadu, hanesan loron Sabadu no Dominggu.

 Direitu ba ema traballador sira iha servisu fatin!

 Ita sira ne’ebe nu’udar traballador ka servsiu nain ita iha direitu atu hetan direitu hodi deskansa iha loron boot ka loron feriadu sira.

Ita iha direitu atu la tama servisu iha laron feriadu Nasionál hanesan loron 20 de Maiu, 20 de Agostu, 30 de Agostu, 12 Novembru, 28 Novembru no loron nasionál sira seluk ne’ebé mak regula ona iha kalendariu nasionál.

 Mesmu ita la tama iha loron feriadu sira ne’e maibé ita nia salariu sei labele koa. Ita mós iha direitu atu husu lisensa no deskansa bainhira ita hetan moras ruma.

Ita mós iha direitu atu labele hasai husi servisu fatin la ho razaun ne’ebé forti no lolos. Ita nia direitu sira ne’e hakerek ona iha Konstituisaun RDTL artigu 50 pontu 3 katak, bandu atu hasai ema husi nia servisu fatin tanba de’it razaun polítika, relijiaun ka ideolojia ruma.

Bazeia ba lei “traballador” artigo 45” hateten katak bandu atu hasai ema husi nia servisu fatin la bazeia ba razaun ruma nebe klaru no justu.

 Problema kona-ba direitu humanu iha fatin servisu !

 Direitus iha Servisu Kuaze ema maioria mak servisu iha kompaña privadu nu’udar servisu nain ka traballador. 

Dala barak ema hanoin traballador ka servisu nain mak ema sira ne’ebé servisu iha restorante, hotel, loja, merkadu, kondutor sira, Saneamentu ka ema sira ne’ebé servisu hamoos uma no jardin. 

Traballador la’os de’it prega ba sira ne’eb’e servisu iha komapaña privadu maibé mós kobre ba ema sira ne’ebe servsiu iha ONG, Profesores ka mestri sira iha eskola no mós ba sira ne’ebé servisu nu’udar servidor povu hanesan funsionariu sira iha Governu nian, inklui instituisaun Estadu hanesan Parlamentu Nasionál, Prezidente da Repúblika no Tribunál. 

Dalan atu rezolve bainhira iha problema ruma ! Ami sujere katak tuir etapa hanesan tuir mai: Bele hasoru patraun hodi hato’o ita nia hakarak ; Se mak patraun la rona no la responde ba ita nia preokupasaun, depois ita bele hato’o ba iha Sidikatu Traballador sira ne’ebé eziste iha Dili laran.

Sidikatu Traballador mak bele ajudu ita hodi defende ita nia direitu no hato’o ita nia keixa ba instituisaun relevante. Se mak la bele resolve iha servisu fatin laran, depois ita bele hato’o keixa ba iha SEPFOPE (Sekretáriu ba Polítika Estadu Formasaun no Profesional Empregu). 

 

Sé mak sai autór ba violasaun direitus umanus?

Sé mak sai autór ba violasaun direitus umanus?

HAK


Sé mak sai autór ba violasaun direitus umanus?

Bai-bain, sai hanesan autór ba violasaun direitus umanus mak Estadu ho ninia instituisaun relevantes, mak hanesan, instituisaun seguransa no instituisaun relevantes sira governu nian halo ba sira ninia povu.

Instituisaun hirak ne’e mak hanesan, instituisaun seguransa sívil, instituisaun PNTL, instituisaun F-FDTL no instituisaun governandes ne’ebé relevantes (Ministériu Edukasaun, Ministériu Saudi, Ministériu Agrikultura Floresta no Peska) ho mós ministériu seluk ne’ebé ligadu direita ba direitu ekonómia, sosiál no kultura.

Sé mak autór?

Autór mak ema ne’ebé prova husi Tribunál katak nia mak involve direita no mós indireita iha kazu kriminal ruma. Kuandu sira sai hanesan autór, sira iha direitu nafatin atu hetan tratamentu ho dignidade ne’ebé inklui hetan tratamentu ba saudi, asesu ba familia, no iha biban hodi halo formasaun

Tamba sá mak autor sira ne’e?

Autór sira ne’e iha kompeténsia no kaer poder bo’ot liu, tanba sira iha instrumentu ne’ebé mak uza hodi hata’uk, amiasa, hamoras, habubu, hakanek no hamate povu sívil sira. Instrumentu hirak ne’e mak hanesan, borgól, kastete, gas air mata (lágrimas), tonka, pistola no kilat. 

 Oinsá atu prosesa?

 Wainhira kazu krimi ruma mosu, ninia prosesu hodi hetan lia lo'os maka dalan rua. Dalan ida mak hato’o keixa ba Polísia no dalan ida seluk mak hato’o keixa ba Ministériu Públiku.

Arguido no autor iha direitus umanus ka lae?

Suspeitu no arguido iha direitu barak  tanba ema hotu-hotu iha direitu atu konsidera nia hanesan ema sala-laek ida (inosente) to’o tempu Tribunál hatudu ona ninia sala. Arguido mos iha direitu atu asesu advogado, halo komunikasaun ho familia, no mos iha direitu atu la konfesa nia kulpa.

 Sé mak sei sai hanesan autór ka maksalak iha kazu krimi?

Bazeia ba kódigu prosesu penál (KPP) artigu 58 no 61 definisaun no katégoria kona-ba ema maksalak mak hanesan tuir mai ne’e: Suspeitu katak; ema ne’ebé indísiu ruma hatudu katak nia hola tiha ona ka prepara-án atu halo krimi ruma, ka hola parte ka prepara-án atu hola parte iha krimi ruma.

Arguidu/akuzadu katak; ema ne’ebé mak iha indikasaun forti involve iha hahalok krimi ne’ebé hetan ona detensaun no submete ona iha prosesu investigsaun kriminál to’o hetan akuzasaun husi Ministériu Públiku.

Nune’e iha kazu krimi, Polísia halo investigasaun bazeia nafatin ba prinsípiu présumsaun inosenti to’o bainhira tribunál kompetente desidi katak ema ne’e sala duni tuir lei no respeitu ba direitus umanus ema nian.


#English Version;

Who is the perpetrator of human rights violations?

Often, the State and its relevant institutions, such as security institutions and relevant government institutions, are the perpetrators of human rights violations against their people.

These institutions include civil security institutions, PNTL institutions, F-FDTL institutions and relevant governing institutions (Ministry of Education, Ministry of Health, Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries) as well as other ministries directly related to law economic, social and cultural.

Who is the author?

The perpetrator is a person who is proven by the Court to be directly or indirectly involved in a criminal case. When they become perpetrators, they still have the right to be treated with dignity including health care, access to family, and the opportunity to undergo training

Why these authors?

These perpetrators have greater competence and power, because they have instruments that are used to intimidate, threaten, hurt, harass, hurt and kill civilians. These instruments include handcuffs, cassettes, tear gas, tonka, pistols and guns.

 How to process?

 When a crime case occurs, the process of finding the truth is twofold. One way is to file a complaint with the Police and the other way is to file a complaint with the Public Prosecutor’s Office.

Do the defendant and the plaintiff have human rights?

The suspect and the defendant have many rights because everyone has the right to consider him as an innocent person until the time the Court has shown his guilt. The defendant also has the right to access a lawyer, communicate with his family, and also has the right not to confess his guilt.

 Who will be the perpetrator or perpetrator in a criminal case?

Based on the Code of Criminal Procedure (KPP) article 58 and 61 definition and category of offender is as follows: Suspect that; a person who has any indication that he has committed or is preparing to commit a crime, or takes part or is preparing to take part in a crime.

The defendant/accused is; a person who has strong indications of involvement in a criminal act who has been arrested and submitted to a criminal investigation process until charged by the Public Prosecutor's Office.

Therefore, in criminal cases, the Police investigate based on the principle of presumption of innocence until the competent court decides that the person is guilty according to the law and respect for human rights.



Sá ida mak krimi & Kazu kriminál ?

Sá ida mak krimi & Kazu kriminál ?

HAK


Sá ida mak krimi?

Krimi katak akontesementu konflitu entre povu ho povu ka komete husi povu kontra sosiedade ne’ebé akontese hodi hakotu relasaun ba malu liu husi planu, asaun verbál no mós asaun fíziku. 

Planu katak antes hala’o asaun ruma hodi halo ema seluk sai vítima, dala uluk halo planu oinsá mak ataka no oinsá mak planu ne’e bele to’o ninia finalidade.

Asaun verbál mak hanesan, tolok no insulta ema seluk nune’e ema ne’ebé mak simu direita asaun ne’e sei hetan hamoe no senti laran ki’ik, nune’e oinsa mak atu salva ninia-an, dala barak nia foti medidas violénsia hodi hasoru. 

Asaun fíziku iha oi-oin, mak hanesan; baku malu ho liman, ain, ai-dona no doble steek. Tuda malu ho fatuk, diman, ai-suak no au ne’ebé mak halo kro’at tiha ona. Tá malu ho katana maubeka, surik ho taha no asaun ikus maka hana malu ho rama, rama ambon no fiska.

Kazu kriminál ?

Identifikasaun ba vítima no suspeitu sei hein desijaun husi Tribunál Prosesu hato’o keiza ba Polísia no Ministériu Públiku Krimi ruma akontese entre povu ho povu la konsidera hanesan violasaun direitu umanus tanba sira na’in rua ka grupu rua la iha poder ne’ebé mak bo’ot. 

Maibé krimi ne’ebé mak akontese entre autoridade seguransa ho povu, ne’e mak konsidera nu’udár violasaun direitus umanus.


#English Version;

What is Crime & Criminal Cases?

What is a crime?

Crime is the occurrence of conflict between people and people or committed by people against society that happens to break relations with each other through plans, verbal actions and physical actions.

Plan that before taking any action to make others victims, first make a plan how to attack and how the plan can reach its purpose.

Verbal action is like, fool and insult others so that the person who receives the right action will be humiliated and feel humiliated, so how to save himself, often he takes measures violence to deal with.

There are various physical actions, such as; arm, leg, club and double steek brawls. They fought with stones, sticks, sticks and wood that had been cut. They fought with katana maubeka, swords and knives and the last action was to fight with rama, rama ambon and fiska.

Criminal case ?

Identification of the victim and suspect will await the decision of the Court Process to file a complaint to the Police and the Public Prosecutor's Office Any crime that happens between people and people is not considered a violation of human rights because they both or two groups do not have the power to 'ot.

But the crime that happened between the security authorities and the people, this is considered a violation of human rights.

 

Saturday, October 7, 2023

Bee moos, Saneamentu no Ijiene nu’udar Direitus Umanus

Bee moos, Saneamentu no Ijiene nu’udar Direitus Umanus

HAK

 Asuntu Bee Moos


Bee ba Ema Hotu no Bee ba Fatin Hotu

Bee moos, saneamentu no ijiene nu’udar direitus umanus ne’ebé labele haketak ho ema nia moris. Ida ne’e kontempla iha Konstituisaun RDTL artigu 6 objetivu Estadu, alínea e, haktuir katak promove no harii sosiedade ida ne’ebé bazeia ba Justisa sosiál, liu husi estabelesimentu sidadaun nia moris di’ak material no espirituál. Alínea f, Proteje didi’ak meiu-Ambiente no boli nafatin riku-soin rai nian. Konstituisaun RDTL artigu 57, Saúde alínea 1, Estadu hatene katak ema hotu iha direitu ba saúde, asisténsia médiku sanitaria no mós devér atu defende no promove direitu ne’e.

Konstituisaun RDTL artigu  61, Meiu-Ambiente, alínea 1, ema hotu iha direitu atu moris iha ambiente ema moris nian ne’ebé moos, na-belun di’ak ho natureza no iha obrigasaun atu proteje no halo di’ak ba jerasaun loron ikus nian. Alínea 2, Estadu rekoñese katak iha nesesidade atu tau matan didi’ak no fó valór ba ita nia rai nia riku soin. Konstituisaun RDTL  artigu  139, Rekursu naturál sira, alínea 1, Rekursu rai leten nian, rai okos nian, bee territorial, plataforma kontinentál no zona ekonómiku eskluzivu, ne’ebé importante ba ekonómia,ne’e estadu nia propriedade ne’ebé tenki utiliza iha forma loloos hanesan de’it ba ema hotu-hotu tuir interese nasionál.

Lee Kontinua

#English Version;

Water for All and Water for Everywhere

Clean water, sanitation and hygiene are human rights that are inseparable from human life. This is contemplated in the Constitution of the RDTL article 6 State objective, paragraph e, states that promote and build a society based on social justice, through the establishment of citizens' material and spiritual well-being. Paragraph f, Protect the environment and preserve the land's resources. Constitution of the RDTL article 57, Health paragraph 1, the State knows that everyone has the right to health, medical sanitary assistance and also the duty to defend and promote this right.

Constitution of the RDTL article 61, Environment, paragraph 1, everyone has the right to live in a clean human environment, in good harmony with nature and has the obligation to protect and do good for the last generation of. Paragraph 2, the State recognizes that there is a need to take good care of and give value to our country's wealth. Constitution of the RDTL article 139, Natural resources, paragraph 1, Surface, underground, territorial waters, continental shelf and exclusive economic zone, which are important for the economy, are state property that must be used in the proper form is the same for everyone according to the national interest.

💧Problema la Asesu ba Bee moos kontinua sai nafatin preokupasaun ba komunidade Suku Camea



💧Bee Moos Tenke Sai Prioridade ba ita nia Povu, Entrevista Eskluzivu ho Sra.Cidalia N.M.L.Guterres.