1) Suku Bibileo Komunidade uma kain 499 mak asesu ba bee posu no uma kain 190 mak asesu bee matan
2) Suku Bahalara-Wain Komunidade uma kain 900 mak asesu ba bee posu no uma kain 119 mak asesu bee matan
3) Suku Uma Tolu uma kain 761 mak asesu bee posu
b) Munisípiu Baucau
1) Suku Tequinomata Komunidade uma kain 113 mak asesu bee posu
2) Suku Seisal Komunidade uma kain 425 mak asesu bee matan
c) Munisípiu Ainaro
1) Suku Mulo Komunidade uma kain 1055 asesu bee matan
2) Suku Soro Komunidade uma kain 380 mak asesu bee matan
3) Suku Casa Komunidade uma kain 211 mak asesu bee matan
d) Munisípiu Aileu
1) Suku Lausi Komunidade 113 asesu bee matan
2) Suku Liurai Komunidade uma kain 917 mak asesu bee matan
e) Munisípiu Dili
1) Suku Camea Komunidade uma kain 561 mak asesu bee matan
2) Suku Becora Komunidade uma kain 393 mak asesu bee matan
f) Munisípiu Ermera
1) Suku Estadu Komunidade uma kain 354 mak asesu bee matan
2) Suku Poetete Komundade uma kain 319 mak asesu bee matan
HAK nia observasaun jeral, Kondisaun komunidade nian asesu ba bee matan no bee posu kontinua akontese tanba investimentu Orsamentu Jeral Estadu-OJE ba asuntu infraestrtura bazika seidauk adekuadu, asuntu mudansa klimatika. Mudansa klimatika rekursu natureza ne’ebé afetadu liu mak bee tanba iha tempu bai loro rekursu bee matan menus, halo bee maran no iha tempu udan akontese inundasaun estragus ba bee matan protejidu sira, ida ne’e fó impaktu komundiade sira la asesu bee ho kualidade no di’ak, liu-liu labarik no feto sira. Sita sira nia tempu barak liu ba kuru bee no sira lakon servisu produtivu sira ne’ebé loloos tenke halo.
Kondisaun seluk kresimentu populasaun ne’ebé kontinua aumenta ezije liu tan demanda ema nian asesu ba bee. La iha sistema informasaun bee saneamentu no ijiene-BESI ne’ebé bele kontribui ba entidade estadu sira atu elabora planeamentu ne’ebé korespende ba kondisaun komunidade sira nian asesu bee tantu iha área rurais no mós área urbana. GMF servisu ho voluntariamente, komunidade sira seidauk senti sai nain ba sistema bee sira ne’ebé mak Estadu liu husi Governu, Parseiru Dezenvolvimentu sira harii Kondisaun seluk mós komunidade barak mak hela iha knua antigu/foho leten ne’e susar atu kanaliza sistema bee ba sira.
HAK fiar tebes, Komitmentu programa IX Governu nian ne’ebé investe ba Bee moos no Saneamentu báziku labele adia tan. Hein katak durante periodu tinan lima, Governu iha pleaneamentu ba investimentu ida ne’ebe adekuadu, kria mekanismu koordenasaun ho instituisaun sira seluk ne’ebé efetivu hodi dezenvolve no kontribui ba mudansa ne’ebé boot asesu komunidade nian ba bee moos ida seguru, sustentavel no inkluzivu.
𝐈. 𝐑𝐞𝐤𝐨𝐦𝐞𝐧𝐝𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧
1. Husu ba Governu atu investe ba asuntu bee, Saneamentu no Ijiene-BESI liu husi Orsamentu Jerál Estadu-OJE tenke liu 3 % hodi materializa Progama IX Governu nian katak “asuntu bee no saneamentu labele adia tan”
2. Husu ba Parlamentu Nasionál Komisaun E atu apoiu Ministériu Obras Publika ho Ministériu relevantes sira seluk hodi diskute investimentu Orsamentu Jerál Estadu ne’ebé natoon ba asuntu BESI ba tinan 2024
3. Husu ba Parlamentu Nasionál Komisaun E ne’ebé trata asuntu Infraestrutura atu optimaliza liu tan servisu fiskalizasaun ba kondisaun asesu bee komunidade nian iha área urbana no área rurál
4. Husu ba Governu atu halo investimentu ida ne’ebé integradu no sustentabel ba polítika jestaun rekursu bee
5. Husu ba Governu atu halo alterasaun ba dekreitu lei numeru: 04/2004 atu prioritiza ba investimentu, melloramentu no asegura sustentabilidade sistema bee rurais liu husi fo insentivu ba Grupu Maneja Fasilidade-GMF
6. Husu ba Governu atu hametin mekanismu koordenasaun ida ne’ebe efetivu no integradu entre Instituisaun Estadu interligadu sira ba investimentu setor bee no asegura nia sustentabildiade
7. Husu ba Governu atu kria sistema informasaun ida ne’ebe adekuadu no uniforme hodi apoiu iha planeamentu integradu ba bee saneamentu no ijiene-BESI
8. Husu ba Governu atu asegura kualidade bee moos liu husi teste laboratorium hodi hatene kualidade bee tantu iha area urbana no area rurál
9. Husu ba Governu atu halo Edukasaun sivika hodi konsiensializa komunidade sira relasiona direitu no devér nu’udar sidadaun síviku.
Sosiedade Sivíl kestiona no lamenta ba mekanismu realizasaun orgaun
Suku iha tinan 2023 tanba Governu preve ona orsamentu ba eleisaun ne’e maibé liu husi observasaun
no monitórizasaun ba eleisaun suku, hetan
deskorementu sira hanesan preparasaun no
realizasaun ba eleisaun orgaun suku ho rezultadu failansu mak barak.
Ekipa Konjunta Ezizi “ Dignifika Vitima Jugun Ianfu” Komunikadu Emprensa
Bem vindu Sua-Exelénsia Ministru Negósiu Estranjeiru
Japaun, Sr. Taro Kono ne’ebé vizíta mai Timor-Leste.
Apresia no louva
tebes relasaun diplomasia pol’itika mutual entre Japaun ho Timor –Leste ne’ebé
hahú iha 2002 to’o agora. Ami rekoñese katak iha apoiu oi-oin ne’ebé
gradualmente mai husi Governu Japaun ba ami nia Governu iha tinan 16 nia laran
no apoiu hirak ne’e sei kontinua iha futuru liu husi ajensia dezenvovlimentu
sira.
Maski nune’e, ami
haree iha lidun balun Inan Feton sira hafalun ho fuan fitar ne’ebé uluk sofre
husi aktus militár Japaun iha tempu segundu Guerra Mundiál (1942-45) dadaun
ne’e sei kontinua halerik ho sira nia sentimentu no kous mesak todan pasadu iha
nia moris durante tinan naruk nia laran. Kuaje situasaun ne’ebé hanesan mós
parte família sira hasoru iha sira nia hela fatin.
Tuir Asosiasaun
HAK nia dadus deskobrementu feto nain 20 ne’ebé mak konsege ho aten brani
haktuir sai sira nia istória nakukun ba hahalok imoral no brutalismu husi
tropas japoñes, iha segundu Guerra
mundiál (1942-45) no vitima sira agora iha kondisaun mizeravel husi aspetu
fisiku no shykolojia tanba hetan sofrementu oi-oin ne’ebé esktrimamente nakonu
ho depresaun ekstraórdinariu nia laran.
Tan ne’e, ami fo hanoin ba Sr. Taro Kono atu lori lia
tatoli ne’e ba Sua Exelensia Primeiru
Ministru Japaun Sr. Sinzo Abe atu prudentimente ho fuan boot hodi labele ignora
vítima ho família sira ne’ebé infrenta situasaun kruel.
Ami mos husu atu hametin liu tan relasaun polítika
diplomasia rai rua ne’ebé mak metin maibé labele ABANDONA vítima Jugun Ianfu
iha tempu segundu Guerra Mundiál ne’ebé la’ós de’it iha Timor maibé mós iha
fatin seluk, mak hanesan: KOREA DU SOLU, THAILANDIA, FILIPINA, MALAYSIA,
INDONEZIA no JAPAUN rasik ne’ebé agora dadaun ne’e hela iha situasaun mizeravel
nia laran.
“ Ignora no
abandona ezensia lialos no justisa ba vítima Jugun Ianfu nu’udar aktu krime grave no violasaun
direitus umnaus foun iha tempu agora”.