Monday, November 27, 2023

𝐊𝐨𝐧𝐟𝐞𝐫𝐞́𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐈𝐦𝐩𝐫𝐞𝐧𝐬𝐚 𝐊𝐎𝐍𝐃𝐈𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐀𝐓𝐔𝐀𝐋 𝐁𝐄𝐄 𝐌𝐎𝐎𝐒

𝐊𝐨𝐧𝐟𝐞𝐫𝐞́𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐈𝐦𝐩𝐫𝐞𝐧𝐬𝐚 𝐊𝐎𝐍𝐃𝐈𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐀𝐓𝐔𝐀𝐋 𝐁𝐄𝐄 𝐌𝐎𝐎𝐒

HAK

𝐊𝐨𝐧𝐟𝐞𝐫𝐞́𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐈𝐦𝐩𝐫𝐞𝐧𝐬𝐚 𝐊𝐎𝐍𝐃𝐈𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐀𝐓𝐔𝐀𝐋 𝐁𝐄𝐄 𝐌𝐎𝐎𝐒 (𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬í𝐩𝐢𝐮 𝐀𝐢𝐥𝐞𝐮, 𝐀𝐢𝐧𝐚𝐫𝐨, 𝐁𝐚𝐮𝐜𝐚𝐮, 𝐃𝐢𝐥𝐢, 𝐄𝐫𝐦𝐞𝐫𝐚, 𝐌𝐚𝐧𝐮𝐟𝐚𝐡𝐢, 𝐋𝐢𝐪𝐮𝐢ç𝐚 & 𝐕𝐢𝐪𝐮𝐞𝐪𝐮𝐞) 𝐏𝐞𝐫𝐢𝐨́𝐝𝐮 𝐌𝐚𝐫𝐬𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟐 - 𝐎𝐮𝐭𝐮𝐛𝐫𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟑

Foto Komunikadu Imprensa/Doc-HAK
Bee moos, saneamentu no Ijene nu’udar direitu umanus ne’ebé labele haketak ho ema nia moris. Investe iha bee moos no saneamentu nu’udar meius ida atu melõria di’ak liu tan iha setór saúde, agrikultura, edukasaun, meiu-ambiente hodi haburas kresimentu ekonomiku, moris di’ak sidadaun sira nian inklui hadia oportunidade ba empregu no produtividade nasaun nian. Estadu liu husi Governu esforsu oi-oin atu hakonu direitu fundamnetu ida ne’e. Biar nune’e asuntu bee moos sei kontinua problematiku tanba komunidade balu kontinua la asesu bee ho di’ak.

Rezultadu deskobrementu HAK, ba kondisaun asesu bee komunidade iha Munusípiu 6 (𝑩𝒂𝒖𝒄𝒂𝒖, 𝑽𝒊𝒒𝒖𝒆𝒒𝒖𝒆, 𝑨𝒊𝒍𝒆𝒖, 𝑨𝒊𝒏𝒂𝒓𝒐, 𝑫𝒊𝒍𝒊 & 𝑬𝒓𝒎𝒆𝒓𝒂), ho totál 𝐒𝐮𝐤𝐮 𝟓𝟔, 𝐚𝐥𝐝𝐞𝐢𝐚 𝟑𝟑𝟖, totál populasaun Rihun Atus tolu Ualu, Atus Rua Sanulu Resin Tolu (𝟑𝟎𝟖,𝟐𝟏𝟑) no mós total uma kain Rihun neennulu Resin Neen, Atus Tolu Neennulu Resin Tolu (𝟔𝟔,𝟑𝟔𝟑). “Klasifika :

1. Uma kain ne’ebé asesu kanalizasaun totál rihun haat nulu resin neen, atus rua sanulu (𝟒𝟔,𝟐𝟏𝟎) 𝐤𝐚 𝟔𝟗,𝟔𝟑 %)

2. Uma kain ne’ebé asesu bee matan totál rihun sia, atus ualu haat nulu resin sia (𝟗,𝟖𝟒𝟗) 𝐤𝐚 𝟏𝟒, 𝟖𝟒 %)
3. Uma kain ne’ebé asesu bee posu totál rihun sanulu, atus tolu haat (𝟏𝟎,𝟑𝟎𝟒) 𝐤𝐚 𝟏𝟓, 𝟓𝟑 %).

𝐇𝐀𝐊 ho Parseiru realiza Auditoria sosiál liu husi mekanismu diskusaun 𝐊𝐚𝐫𝐭𝐚𝐮𝐧 𝐏𝐨𝐧𝐭𝐮𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐊𝐨𝐦𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞-𝐊𝐏𝐊 𝐢𝐡𝐚 𝐒𝐢𝐬𝐭𝐞𝐦𝐚 𝐛𝐞𝐞 𝐫𝐮𝐫𝐚𝐢𝐬 𝟒𝟏, 𝐢𝐡𝐚 𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬í𝐩𝐢𝐮 (𝐌𝐚𝐧𝐮𝐟𝐚𝐡𝐢 𝟐𝟏 𝐋𝐢𝐪𝐮𝐢ç𝐚 𝟐𝟎).

Husi rezultadu auditoria sosiál hatudu katak sistema bee sira ne’ebe mak harii ona tinan rua ba leten hasoru desafiu iha ninia operasaun no manutesaun tanba barak mak aat no la funsiona. 𝐇𝐮𝐬𝐢 𝐬𝐢s𝐭𝐞𝐦𝐚 𝐛𝐞𝐞 𝟒𝟏 𝐧𝐞’𝐞𝐛é 𝐦𝐚𝐤 𝐇𝐀𝐊 𝐡𝐚𝐥𝐚’𝐨 𝐚𝐮𝐝𝐢𝐭𝐨𝐫𝐢𝐚 𝐬𝐨𝐬𝐢á𝐥 𝐡𝐚𝐭𝐮𝐝𝐮 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤 𝟕𝟔 % 𝐦𝐚𝐤 𝐞𝐬𝐭𝐫𝐮𝐭𝐮𝐫𝐚 𝐆𝐌𝐅 𝐥𝐚 𝐟𝐮𝐧𝐬𝐢𝐨𝐧𝐚. Estrutura GMF la funsiona kontribui ba sistema bee la funsiona ho efetivu.

Amostra dadus deskobrementu Bee moos komunidade iha Munisípiu 6 ;

a) Munisípiu Viqueque

1) Suku Bibileo Komunidade uma kain 499 mak asesu ba bee posu no uma kain 190 mak asesu bee matan
2) Suku Bahalara-Wain Komunidade uma kain 900 mak asesu ba bee posu no uma kain 119 mak asesu bee matan
3) Suku Uma Tolu uma kain 761 mak asesu bee posu

b) Munisípiu Baucau

1) Suku Tequinomata Komunidade uma kain 113 mak asesu bee posu
2) Suku Seisal Komunidade uma kain 425 mak asesu bee matan

c) Munisípiu Ainaro

1) Suku Mulo Komunidade uma kain 1055 asesu bee matan
2) Suku Soro Komunidade uma kain 380 mak asesu bee matan
3) Suku Casa Komunidade uma kain 211 mak asesu bee matan

d) Munisípiu Aileu

1) Suku Lausi Komunidade 113 asesu bee matan
2) Suku Liurai Komunidade uma kain 917 mak asesu bee matan

e) Munisípiu Dili

1) Suku Camea Komunidade uma kain 561 mak asesu bee matan
2) Suku Becora Komunidade uma kain 393 mak asesu bee matan

f) Munisípiu Ermera

1) Suku Estadu Komunidade uma kain 354 mak asesu bee matan
2) Suku Poetete Komundade uma kain 319 mak asesu bee matan

HAK nia observasaun jeral, Kondisaun komunidade nian asesu ba bee matan no bee posu kontinua akontese tanba investimentu Orsamentu Jeral Estadu-OJE ba asuntu infraestrtura bazika seidauk adekuadu, asuntu mudansa klimatika. Mudansa klimatika rekursu natureza ne’ebé afetadu liu mak bee tanba iha tempu bai loro rekursu bee matan menus, halo bee maran no iha tempu udan akontese inundasaun estragus ba bee matan protejidu sira, ida ne’e fó impaktu komundiade sira la asesu bee ho kualidade no di’ak, liu-liu labarik no feto sira. Sita sira nia tempu barak liu ba kuru bee no sira lakon servisu produtivu sira ne’ebé loloos tenke halo.

Kondisaun seluk kresimentu populasaun ne’ebé kontinua aumenta ezije liu tan demanda ema nian asesu ba bee. La iha sistema informasaun bee saneamentu no ijiene-BESI ne’ebé bele kontribui ba entidade estadu sira atu elabora planeamentu ne’ebé korespende ba kondisaun komunidade sira nian asesu bee tantu iha área rurais no mós área urbana. GMF servisu ho voluntariamente, komunidade sira seidauk senti sai nain ba sistema bee sira ne’ebé mak Estadu liu husi Governu, Parseiru Dezenvolvimentu sira harii Kondisaun seluk mós komunidade barak mak hela iha knua antigu/foho leten ne’e susar atu kanaliza sistema bee ba sira.

HAK fiar tebes, Komitmentu programa IX Governu nian ne’ebé investe ba Bee moos no Saneamentu báziku labele adia tan. Hein katak durante periodu tinan lima, Governu iha pleaneamentu ba investimentu ida ne’ebe adekuadu, kria mekanismu koordenasaun ho instituisaun sira seluk ne’ebé efetivu hodi dezenvolve no kontribui ba mudansa ne’ebé boot asesu komunidade nian ba bee moos ida seguru, sustentavel no inkluzivu.

𝐈. 𝐑𝐞𝐤𝐨𝐦𝐞𝐧𝐝𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧

1. Husu ba Governu atu investe ba asuntu bee, Saneamentu no Ijiene-BESI liu husi Orsamentu Jerál Estadu-OJE tenke liu 3 % hodi materializa Progama IX Governu nian katak “asuntu bee no saneamentu labele adia tan”

2. Husu ba Parlamentu Nasionál Komisaun E atu apoiu Ministériu Obras Publika ho Ministériu relevantes sira seluk hodi diskute investimentu Orsamentu Jerál Estadu ne’ebé natoon ba asuntu BESI ba tinan 2024

3. Husu ba Parlamentu Nasionál Komisaun E ne’ebé trata asuntu Infraestrutura atu optimaliza liu tan servisu fiskalizasaun ba kondisaun asesu bee komunidade nian iha área urbana no área rurál

4. Husu ba Governu atu halo investimentu ida ne’ebé integradu no sustentabel ba polítika jestaun rekursu bee

5. Husu ba Governu atu halo alterasaun ba dekreitu lei numeru: 04/2004 atu prioritiza ba investimentu, melloramentu no asegura sustentabilidade sistema bee rurais liu husi fo insentivu ba Grupu Maneja Fasilidade-GMF
6. Husu ba Governu atu hametin mekanismu koordenasaun ida ne’ebe efetivu no integradu entre Instituisaun Estadu interligadu sira ba investimentu setor bee no asegura nia sustentabildiade

7. Husu ba Governu atu kria sistema informasaun ida ne’ebe adekuadu no uniforme hodi apoiu iha planeamentu integradu ba bee saneamentu no ijiene-BESI

8. Husu ba Governu atu asegura kualidade bee moos liu husi teste laboratorium hodi hatene kualidade bee tantu iha area urbana no area rurál

9. Husu ba Governu atu halo Edukasaun sivika hodi konsiensializa komunidade sira relasiona direitu no devér nu’udar sidadaun síviku.







Sunday, November 5, 2023

HAK ho AJAR konsidera Eleisaun  Orgaun Suku hanesan kria Klasse diferente ho ELPRES no ELPAR

HAK ho AJAR konsidera Eleisaun Orgaun Suku hanesan kria Klasse diferente ho ELPRES no ELPAR

HAK



Sosiedade Sivíl  kestiona no lamenta ba mekanismu realizasaun orgaun Suku iha tinan 2023 tanba Governu preve ona orsamentu ba eleisaun ne’e maibé liu husi observasaun no  monitórizasaun ba eleisaun suku, hetan deskorementu  sira hanesan preparasaun no realizasaun ba eleisaun orgaun suku ho rezultadu failansu mak barak.  

Thursday, October 12, 2023

Komunikadu Emprensa  Dignifika Vítima Jugun IANFU

Komunikadu Emprensa Dignifika Vítima Jugun IANFU

HAK

 

Ekipa Konjunta Ezizi  “ Dignifika Vitima Jugun Ianfu” Komunikadu Emprensa

Bem vindu Sua-Exelénsia Ministru Negósiu Estranjeiru Japaun, Sr. Taro Kono ne’ebé vizíta mai Timor-Leste.

Apresia no louva tebes relasaun diplomasia pol’itika mutual entre Japaun ho Timor –Leste ne’ebé hahú iha 2002 to’o agora. Ami rekoñese katak iha apoiu oi-oin ne’ebé gradualmente mai husi Governu Japaun ba ami nia Governu iha tinan 16 nia laran no apoiu hirak ne’e sei kontinua iha futuru liu husi ajensia dezenvovlimentu sira.

Maski nune’e,  ami haree iha lidun balun Inan Feton sira hafalun ho fuan fitar ne’ebé uluk sofre husi aktus militár Japaun iha tempu segundu Guerra Mundiál (1942-45) dadaun ne’e sei kontinua halerik ho sira nia sentimentu no kous mesak todan pasadu iha nia moris durante tinan naruk nia laran. Kuaje situasaun ne’ebé hanesan mós parte família sira hasoru iha sira nia hela fatin.

Tuir Asosiasaun HAK nia dadus deskobrementu feto nain 20 ne’ebé mak konsege ho aten brani haktuir sai sira nia istória nakukun ba hahalok imoral no brutalismu husi tropas japoñes, iha  segundu Guerra mundiál (1942-45) no vitima sira agora iha kondisaun mizeravel husi aspetu fisiku no shykolojia tanba hetan sofrementu oi-oin ne’ebé esktrimamente nakonu ho depresaun ekstraórdinariu nia laran.

Tan ne’e, ami fo hanoin ba Sr. Taro Kono atu lori lia tatoli ne’e ba Sua Exelensia  Primeiru Ministru Japaun Sr. Sinzo Abe atu prudentimente ho fuan boot hodi labele ignora vítima ho família sira ne’ebé infrenta situasaun kruel.

Ami mos husu atu hametin liu tan relasaun polítika diplomasia rai rua ne’ebé mak metin maibé labele ABANDONA vítima Jugun Ianfu iha tempu segundu Guerra Mundiál ne’ebé la’ós de’it iha Timor maibé mós iha fatin seluk, mak hanesan: KOREA DU SOLU, THAILANDIA, FILIPINA, MALAYSIA, INDONEZIA no JAPAUN rasik ne’ebé agora dadaun ne’e hela iha situasaun mizeravel nia laran.

“ Ignora no abandona ezensia lialos no justisa ba vítima Jugun Ianfu  nu’udar aktu krime grave no violasaun direitus umnaus foun iha tempu agora”.

 

Dili, 12 Outubru 2018

Ami mak hato’o