Monday, December 18, 2023

Rezultadu Monitórizasaun HAK ba Kondisaun Atual Bee Moos iha Munisípiu 8

Rezultadu Monitórizasaun HAK ba Kondisaun Atual Bee Moos iha Munisípiu 8

HAK

𝐊𝐨𝐧𝐝𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐀𝐭𝐮𝐚𝐥 𝐁𝐞𝐞 𝐌𝐨𝐨𝐬 𝐢𝐡𝐚 𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬í𝐩𝐢𝐮 (𝐀𝐢𝐥𝐞𝐮, 𝐀𝐢𝐧𝐚𝐫𝐨, 𝐁𝐚𝐮𝐜𝐚𝐮, 𝐕𝐢𝐪𝐮𝐞𝐪𝐮𝐞, 𝐃𝐢𝐥𝐢, 𝐄𝐫𝐦𝐞𝐫𝐚, 𝐋𝐢𝐪𝐮𝐢ç𝐚 & 𝐌𝐚𝐧𝐮𝐟𝐚𝐡𝐢) 𝐏𝐞𝐫𝐢𝐮𝐝𝐨 𝐌𝐚𝐫𝐬𝐮-𝟐𝟎𝟐𝟐-𝐎𝐮𝐭𝐮𝐛𝐫𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟑

𝙍𝙚𝙯𝙪𝙡𝙩𝙖𝙙𝙪 𝙈𝙤𝙣𝙞𝙩ó𝙧𝙞𝙯𝙖𝙨𝙖𝙪𝙣
Ofisial HAK periodikalmente kada fulan 3 halo monitórizasaun ba asuntu direitus umanus, asuntu saúde, edukasaun, agrikultura, siguransa, asuntu rai & bee moos iha Munusípiu 6 (Baucau, Viqueque, Aileu, Ainaro, Dili & Ermera) hodi observa direta no entrevista ho Grupu Alvus Estratejiku-GAS no Diretóres Diresaun Munisipál sira hodi rekolia informasaun no dadus sira liga ho asuntu sira ne’ebé mak HAK tau matan ba. Iha relatóriu ida ne’e HAK sei fokus iha asuntu bee moos.

Dadus Atual Bee Moos

Dadus Atual Bee Moos
Husi gráfiku iha leten hatudu pursentu kondisaun asesu bee moos Komunidade iha Munisípiu 6, husi totál uma kain 66,363, fahe ba iha klasifikasaun tolu asesu ba kanalizasaun ho totál pursentu 70%, asesu ba bee matan totál pursentu 15% no asesu bee posu ho totál pursentu 15%. Amostra dadus balu hodi leno gráfiku iha leten: a) Munisípiu Viqueque 1) Suku Bibileo Komunidade uma kain 499 mak asesu ba bee posu no uma kain 190 mak asesu bee matan 2) Suku Bahalara-Wain Komunidade uma kain 900 mak asesu ba bee posu no uma kain 119 mak asesu bee matan 3) Suku Uma Tolu uma kain 761 mak asesu bee posu b) Munisípiu Baucau 1) Suku Tequinomata Komunidade uma kain 113 mak asesu bee posu 2) Suku Seisal Komunidade uma kain 425 mak asesu bee matan c) Munisípiu Ainaro 1) Suku Mulo Komunidade uma kain 1055 asesu bee matan 2) Suku Soro Komunidade uma kain 380 mak asesu bee matan 3) Suku Casa Komunidade uma kain 211 mak asesu bee matan d) Munisípiu Aileu 1) Suku Lausi Komunidade 113 asesu bee matan 2) Suku Liurai Komunidade uma kain 917 mak asesu bee matan e) Munisípiu Dili 1) Suku Camea Komunidade uma kain 561 mak asesu bee matan 2) Suku Becora Komunidade uma kain 393 mak asesu bee matan f) Munisípiu Ermera 1) Suku Estadu Komunidade uma kain 354 mak asesu bee matan 2) Suku Poetete Komunidade uma kain 319 mak asesu bee matan 𝑭𝒐𝒏𝒕𝒆𝒔: 𝑮𝒓𝒖𝒑𝒖 𝑨𝒍𝒗𝒖 𝑬𝒔𝒕𝒓𝒂𝒕𝒆𝒋𝒊𝒌𝒖-𝑮𝑨𝑺 Donwload File Kompletu versaun PDF-Tetun ;

Tuesday, December 12, 2023

HAK ho parseiru sira Komemora Loron Mundiál Direitus Umanus ba dala-75 (1948-2023)

HAK ho parseiru sira Komemora Loron Mundiál Direitus Umanus ba dala-75 (1948-2023)

HAK

Foto Komemora Loron Direitus Umanus ba dala-75/Doc-HAK

Dili, 10 Dezembru 2023-HAK ho parseiru sira Komemora Loron Mundiál Direitus Umanus ho tema “Sorumutu Hodi Hanoin Hamutuk ba Ita-nia Kondisaun Real Relasiona ho Asuntu  Agrikultura, Saúde, Edukasaun no Bee Moos, no Buka Dalan Hodi Hatán ba Dezafiu Sira”  (Iha Ámbitu Komemorasaun Loron Direitus Umanus ba dala-75, 1948-2023”)

Objetivu husi Sorumutu ne’e hanesa edukasaun sívika atu kontinua fó hanoin no sosializa ba  sosiedade Timor oan sira, liu-liu jerasaun foun sira kona-ba prinsípiu no valores demokrasia no direitus umanus.

Iha intervensaun husi Country Director WaterAid Timor-Leste, Sr. Justino da Silva salienta liu kona-ba Bee nu’udar Direitus Umanus ne’ebé sita  ona iha Deklarasaun Universál Direitus Umanus-1948 kona-ba direitu ba moris mesmu la sita spesifikamente kona-ba direitu ba bee moos. Iha tinan 2010 ofisialmente Organizasaun Nasois Unidas (ONU) deklara ona bee nu’udar direitus umanus. Inkorpora mós iha Konstituisaun RDTL artigu 6, koalia kona-ba dever Estadu nian atu asegura sidadaun nia moris ho dignu, moris di’ak isin no klamar. Bee tenke seguru, kualidade bee tenke tuir standar Standart Operasional Prosedur (SOP), nune’e ema bele konsumu ho di’ak no iha kualidade. Presiza asesivel ba ema hotu, nune’e laiha ameasa ba ema vulneravel sira hanesan inan feton no labarik feto sira waihira sira ba kuru bee.   

Iha intervensaun husi Diretór AJAR Timor-Leste, Sr. Jose Luis Oliveira sita relasiona ho direitu asesu baa i-han, Edukasaun no Saúde. Ezemplu balun kona-ba direitu ba ai-han relasiona ho normalizasaun presu ba merkadu li-liu ba presu fos ne’ebé subsidiu envez fó ba povu, maibé fó fali ba kompañia sira hodi kontinua habokur sira. Relasiona ho asuntu edukasaun kontinua problematiku ne’ebé Estadu ladun tau prioridade hodi investe ba kapasitasaun professor sira no kurikulum la la’o ho di’ak. Menus edukasaun sivika relasiona ho arte marsiais no joven sira. Relasiona ho asuntu saúde Estadu ladun seriu hodi tau importansia ba direitu sidadaun asesu ba saúde ho dignu. ai-moruk kontinua laiha, fasilidade saúde menus, laiha polítika investimentu ida di’ak hodi hatan ba nesesidade povu nian. Ligasaun ho direitu feto sira tinan 20 resin ona sai pior liu tan, justisa la funsiona ho di’ak, autoridade suku ba protesaun direitu feto sira la funsiona, prinsipiu igualidade la la’o, halakon subsidiu bolsa da mãe. Desizaun ba sira nia-an de’it, ne’e abuzu de poder, ne’e polítika violasaun direitus umanus.

Alein de ne’e, iha mós intervensaun husi Koordenador Rede ba Rai, Sr. Domingos de Andrade kona-ba direitu asesu ba rai; Estadu produs ona lei kuaze 21 ona, maibé asuntu direitu asesu ba rai kontinua problematiku. Eviksaun akontese iha fatin-fatin la konforma ho lei sira ne’ebé produs ona. Sidadaun kiik sira kontinua sai vítima ba desizaun sira relasiona evikssaun sira. Iha eviksaun balu maka seidauk hetan kompensasaun, no mesmu hetan kompensasaun maibé ladun justu ho kondisaun sidadaun sira nian. Maioria atu foti komunidade nia rai sempre ho razaun atu loke kampu de trabalho maibé na realidade la akontese. 

Analiza Sosiál Perspetiva D.U Relasiona ho Komemorasaun Loron Mundiál Direitus Umanus ba dala-75




⌛WaterAid Timor-Leste  Direitu Asesu Ba Bee moos




⌛Rede ba Rai (Direitu Asesu Ba Rai) Relasiona ho Komemorasaun Loron Mundial D.U.

Saturday, October 21, 2023

Ema hotu iha direitu ba moris ida ne’ebé adekuadu bá nia Saúde rasik no ninia famíllia

Ema hotu iha direitu ba moris ida ne’ebé adekuadu bá nia Saúde rasik no ninia famíllia

HAK

 Setór Saúde


Ema hotu iha direitu ba moris ida ne’ebé adekuadu bá nia Saúde rasik no ninia famíllia, inklui ai-han, hatais, hela fatin, kuidadu médiku no servisu sosiál nesesáriu’’, art. 25.1 Deklarasaun Universál Direitu Umanu (DUDU)

Ida ne’e signifika Saúde nu’udar direitu fundamental ba ema kriatura. Nu’udar direitu fundamentu tanba Saúde nu’udar direitu ne’ebé nesesáriu atu hala’o direitu umanus sira seluk. 

Nune’e rekoñese mós iha lei internasionál sira ne’ebé Timór-Leste ratifika tiha ona hanesan Konvensaun Internasionál Direitu Ekonómia Sosiál no Kulturál (KIDESK) katak ema kriatura hot-hotu iha direitu atu goza nivél Saúde ás liu ne’ebé hetan hodi bele moris ho dignidade (art. 12 KIDESK). Nune’e mós direitu ida ne’e rekoñese iha art. 57 Konstituisaun RDTL.

Nune’e tuir instrumentu legál sira iha leten ne’e, Estadu iha obrigasaun atu hakonu direitu ida ne’e. Iha kontesktu Timór-Leste, governu realiza ona nia obrigasaun balun tuir mandatu konstituisaun nian hanesan Saúde Públiku fó asisténsia Saúde ba ho gratuita, estabelese hositál Sentru Saúde no Postu Saúde sira hakbesik ba komunidade. No mós kapasita rekursu umanus iha área Saúde nian hodi halo atendimentu públiku nian sei nota kestaun barak mak presija Governu tau atensaunn nafatin hodi garante ema hotu asesu ba Saúde ho fasíl no gratuitu.

Dadus husi ami nia monitórizasaun, haree liu ba atendementu Saúde Públiku iha Suku sira. Tuir observasaun no informasaun sira ne’ebé mak ami rekoilla husi Suku 72 iha Munisípiu 6, hatudu katak atendementu Saúde Públiku iha Suku sira, Ministériu Saúde iha ona esforsu maka’as hodi hakbesik atendementu Saúde ba komunidade sira iha Suku liu husi hari’i postu Saúde, koloka pesoál Saúde no doutór preventiva sira iha Suku. 

Maibé asesu komunidade nian ba Saúde nafatin sai perkupasaun tanba fasilidades Saúde nian iha Suku sira seidauk natoon hodi pesoál Saúde sira hala’o sira nia kna’ar ho di’ak. 


Nune’e mós iha Suku balu seidauk iha Postu Saúde, pesoál Saúde no doutór preventiva sira hodi halo atendementu Saúde iha ne’ebá. 

#English Version;

Everyone has the right to a standard of living adequate for the health of themselves and of their families

Everyone has the right to a standard of living adequate for the health of himself and of his family, including food, clothing, shelter, medical care and necessary social services’’, art. 25.1 Universal Declaration of Human Rights (UDHR)

This means that health is a fundamental right of human beings. It is a fundamental right because health is a right necessary to exercise other human rights.

It is also recognized in international laws that Timor-Leste has ratified such as the International Convention on Social Economic and Cultural Rights (KIDESK) that all human beings have the right to enjoy the highest level of health required to survive with dignity (art. 12 KIDESK). This right is also recognized in art. 57 Constitution of the RDTL.

Therefore, according to the above legal instruments, the State has an obligation to fulfill this right. In the context of Timor-Leste, the government has fulfilled some of its obligations under the constitutional mandate such as Public Health providing free health care, establishing health centers and health posts close to the community. Also, training human resources in the area of ​​health to provide public services will note many issues that require the Government to pay attention to ensure that everyone has easy and free access to health.

Data from our monitoring, focusing on Public Health services in the Suku. According to observations and information that we collected from 72 districts in 6 municipalities, shows that public health care in the districts, the Ministry of Health has made great efforts to bring health care to the communities in the districts through the establishment of posts Health, place health personnel and preventive doctors in the Suku.

However, community access to health remains a concern because health facilities in the villages are not sufficient for health personnel to perform their duties properly.

Also in some villages there are no health posts, health personnel and preventive doctors to provide health care there.


🔘Koordenadór  Edukasaun & Publikasaun hetan entrevista husi Midía Timor Post liga ho Asuntu Saúde