Wednesday, February 25, 2026

Konferénsia Pers Iha ambitu Komemorasaun Loron Invazaun Militar Japones Mai Timor-Leste ba dala-84

 

Konferénsia Pers Iha ambitu ; Komemorasaun Loron Invazaun Militar Japones Mai Timor-Leste ba dala-84 (20 Fevreiru 1942- 20 Fevreiru 2026)

Rekoñesementu Vitima II Guerra Mundial (Eskravidaun Seksual- Jugun Ianfu)

Introdusaun

“Asosiasaun HAK no Koligasaun Japaun”, haklaken lia – loos no justisa kona-ba violasaun direitus umanus inkluzivamente violasaun hasoru feto Timor – Leste ho naran Jugun-Ianfu durante okupasaun Japonés iha rai doben Timor – Leste.

Involvimentu Japaun ba funu mundiál ba dala – II hahú iha loron 7 Dezembru 1941, wainhira atakes ba baze militár Pearl Harbor Estadus Unidus nian, iha tempu ne’ebá predisaun katak aliadus Estadus Unidus nian hatudu katak Japaun sei invade Timor – Leste hanesan baze stratéjiku hodi ataka Australia. Bazeia ba predisaun ne’e forsa aliadús Estadús Unidus inkluzivamente forsa integrada Australia no Olanda to’o iha Timor – Leste, iha 17 Dezembru 1941. Iha tempu ne’ebá Timor – Leste iha Portugal nia Ukun ho governadór Manuel Abreu Fereira de Carvalho nia governasaun ne’ebé rejeita prezensa husi forsa aliadu nian. Maibe Japaun Utiliza kestaun neutralidade hodi dun katak Timor – Leste fó apoiu ba forsas aliadus hodi husik sira hari’i baze iha Timor – Leste, ho razaun ne’e Japaun invade kedas Timor – Leste iha loron 20 Fevreiru 1942.

Povo Timor – Leste obrigatóriu halo servisu forsadu halo estrada, fornese hahan ba tropas Japonés hamutuk kuaze rihun 12 personíl ne’ebé mak espalla iha teritóriu Timor – Leste laran tomak. Kapitál Dili ne’ebé sai nu’udar fatin ba dala uluk forsas Japaun hahú funu iha Timór, sai sasin ba dala uluk sofrimentu ba Timór-oan sira, liu – liu ita nia inan feton Timorense sira tenki sai vítima husi funu ne’ebé sira rasik lahatene. Forsa Japonés lori labarik feto ho idade minoria hodi ba konsentra hotu iha fatin IANJO atu servi sira nia (“Nafsu birahi”) ou nesesidade sexuál maske ho idade ne’ebé 12 anos ba leten.

Tuir Peskiza HAK ho Koligasaun Japaun ne’ebé hala’o iha tinan 2005,  intervista ona ba sasin ho sobrevivente iha Munisípiu 12, hamutuk ema 62, kompostu husi vítima 20 no sasin ema nain 47. Husi rezultadu Peskiza ne’e produs Livru ho titulu “ LUTA BA LIA LOS NO JUSTISA”. Iha  Vítima hamutuk nain 20. Hela vitima Ines Mangalhaes husi Atsabe, Munisipiu Ermera mak sei moris.  Vitima sira ne’e mak iha korazen no aten brani hodi haktuir sai sira nia istória moruk no nakukun. Vitima barak mate no la iha rekonesementu husi Governu Japaun no Timor-Leste.

 Dala barak ami husu ona governu Japaun atu husu diskulpa no fó reparasaun ba vítima sira, maibé to’o agora seidauk foti medidas ruma. Governu Japaun nafatin la akomoda kazu Timor-Leste hosi eskema reparasaun ne’ebé nia hala’o ona ba nasaun sira seluk depois funu mundiál daruak ramata. Iha Japaun, Koligasaun Japones sira ba Timor-Leste hala’o dialogu ho Governu Japaun konaba asuntu ida ne’e. Governu Japaun hateten katak relasaun bilateral entre Timor-Leste no Japaun “hateke ba oin (future-oriented) “, no hateten katak sira la bele halo buat ida tanba Governu Timor-Leste maka la foti asuntu ida ne’e hanesan ajenda diplomatika bilaterál.

 Ejijensia

1.   Husu ba Ministériu Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun intensifika servisu diplomasia ho Japaun hodi nune’e governu Japaun bele koalia konaba kazu Ianfu nian iha Timor -Leste. Governu Japaun bele husu “diskulpa formál” ba vítima atan seksuál iha Timor-Leste, no mós fó kompensasaun no reparasaun ba vítima antes vitima ne’ebé sei moris husik hela mundu ida ne’e.

2.    Husu ba Ministériu Edukasaun- Timor-Leste atu konsidera istória funu Mundiál daruak nian bele integra iha Kuríkulum Nasionál.

Dili, 19 Fevreiru 2026

Asosiasaun HAK 

 

HAK

Author & Editor

Komentariu

0 comments:

Post a Comment