![]() |
| Foto Komunikadu Imprensa/Komite Popular -HAK |
Hafoin tinan 20 resin ukun-an Dezenvolvimentu Timor-Leste iha progresu siginifikante iha setor-oi-oin. Ida ne’e kontribuisaun husi Politika Publika Estadu nian ne’ebe durante ne’e Governu implementa atu fornese dezenvolvimentu no fo satifasaun ba ninia sidadaun sira. Biar nune’e situasaun real, ajendamentu ba problema no politika publika seidauk koerensia hodi respostas imediata preokupasaun sosiedade hodi hakonu direitu fundamentu sidadaun sira nian. Direitu sidadaun sira nian ba ekonomia sosial no kultura sei kontinua violadu liu-liu direitu asesu ba uma adekuadu. Ema nia moris depende ba rai, rai nu’udar komoditi ida ne’ebe importante tebes ba ema nia vida.
Iha fulan Abril 2024, IX Governu liu husi Sekreatariu Estadu Asuntu Toponomia no Organizasaun Urbana-SETOU, hahú implementa despeju forsada barak iha kapitál Dili nomos munisipiu sira seluk. Governu Timor-Leste justifika despeju sira ne’ebé akontese durante 2024-2026 bazeia ba razaun oioin: atu asegura ijiene no orden publika, ba dezenvolvimentu nasaun, atu hasees komunidade sira husi area risku no dehan komunidade sira“okupa” rai estadu. Realidade hatudu katak despeju hirak ne’e la tuir prosesu legál ne’ebé iha, implementa sen konsultasaun no notifikasaun nato’on, uza forsa ne’ebé la proporsionál, no la oferese kompensasaun nato’on ka uma adekuadu tuir saida mak hakerek iha lei nasionál. Tuir Lei Espropriasaun ba Utilidade Publika, Lei 8/2017- Artigu 41, haktuir katak la bele sobu komunidade nia uma no rai bainhira komunidade seidauk simu kompensasaun adekuada inklui lei sira seluk.
Situasaun direitus umanus real, komunidade sei kontinua infrenta eviksaun ne’ebé laiha tratamentu dignu-ne’e nu’udar violasaun direitus umanus grave, ladun iha fatin dignu no apropriadu ba komunidade hodi hala’o sira nia atividade ekonomika. Dezenvolvimentu ne’e halo ba ema, tamba ne’e dezenvolvimentu tenki hatur ema hanesan sentru.
Ho nune’e HAK hanesan organizasaun direitus umanus , koondena maka’as eviksaun forsada ne’ebe halo husi guvernu liu husi Sekretariu estadu Toponimia no organizasaun urbana-SEATOU tamba la tuir ona normais legais sira ne’ebe hatur iha lei.
Ho nune’e ami ejiji no rekomenda:
1. Husu ba Guvernu liu husi SEATOU atu halo eviksaun ida ne’ebe justu tuir lei haruka, dialogu entre komunidade afetadu sira atu garante nafatin direitu komunidade afetadu, tamba tinan ida ona prosesu alargamentu estrada maibe komunidade afetadu sira sedauk hetan indimizasaun
2. Halais Implementasaun Politika Dezentralizasaun
3. Edukasaun Sivika- Sensibilizasaun Lei (rai) ba soseidade atu bele intende hodi ejerse direitu no deveres nu’udar sidadaun siviku
4. Prepara estratéjia, programa no orsamentu hodi asegura direitu ba rai no hela fatin ne’ebé seguru ba komunidade vulneravel sira hodi bele evita okupasaun ilegál ba rai iha futuru (inklui polítika habitasaun sosiál ne’ebé sustentável)
5. Governu-tenki Kumprimente no haforsa implementasaun lei sira ne’ebe mak ejisti ona
6. Husu ba Guvernu atu halo indimizasaun ne’ebe transparensia no nakonu ho boafe ba Komunidade afetadu sira nia uma no rai, Tuir lei espropriasaun nu. 8/2017, Tamba ne’e nu’udar obrigasaun estadu nian.
7. Ami mos koondena ekipa konjunta ne’e kompostu husi Aparelu represivu ne’ebe kompostu husi PNTL no forsa Militar iha terenu ne’ebe direitamente fo presaun psikologia no obriga komunidade afetadu atu husik nia rai ho forsadamente.
8. Ami mos husu ba Guvernu no ekipa konjuntu ida ne’ebe lidera husi SEATOU atu grante nafatin direitu baziku sira seluk komundiade nian , hanesan direitu asesu ba bee mos, tamba tinan ida ona projetu alargamentu estrada ne’e lao , estraga sistema bee area Becora-Kuluhun halo komunidade sira defisil asesu ba be moss no dalabarak komunidade sira hola deit bee.
Dili, 02 Fevereiru 2026.


